Trump dwingt Europa in Chinese handen, maar nieuwe wereldorde is nog ver weg

Het is redden wat er te redden valt, en dan kun je niet al te kieskeurig zijn

Niets is meer veilig of heilig in het tijdperk-Trump. Vaste waarden, oude vanzelfsprekendheden en internationale verdragen wankelen. Vrijdagmiddag staan de leiders van de Europese Unie en China zij aan zij om een beschermingswal op te werpen tegen de wind van verandering die de Amerikaanse president heeft doen opsteken.

De twee machtsblokken bezweren er alles aan te zullen doen om het klimaatakkoord van Parijs te redden. Op het spel staat de planeet, maar ook alle vooruitgang die ooit is geboekt op weg naar een beschaafdere wereld.

De naam van de olifant in de zaal blijft ongenoemd

Staand naast de Chinese premier Li Keqiang benadrukken EU-president Donald Tusk en Europese-Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker dat de EU en China het erover eens zijn dat het 'op regels gebaseerde internationale systeem' behouden moet blijven. Die laatste woorden zijn indirect gericht tegen Donald Trump, die met zijn terugtrekking uit 'Parijs' laat blijken in de klimaatkwestie een Amerikaanse Alleingang te prefereren boven afspraken met de rest van de wereld. Hij heeft geen boodschap aan het systeem. De naam van de olifant in de zaal blijft ongenoemd, maar iedereen weet over wie Tusk en Juncker het hebben.

Geopolitiek lijkt de wereld in een centrifuge te zijn beland en niemand weet hoe zij daar uit zal komen

Het geeft het tafereel op de Europees-Chinese top in Brussel iets ongerijmds. Europa zoekt steun bij China tegen Amerika. Het richt de blik naar het oosten in plaats van naar het westen. Een jaar geleden zou dit nog ondenkbaar zijn geweest. Geopolitiek lijkt de wereld in een centrifuge te zijn beland en niemand weet hoe zij daar uit zal komen. Is hier een aanzet tot een nieuwe wereldorde? Sinds de Chinese Volksrepubliek zich ontwikkelde tot een economische reus, was het de vraag in hoeverre zij geïntegreerd kon worden in de liberale orde zoals die na de Tweede Wereldoorlog door Amerika en Europa werd gevormd. Daarin werd vooruitgang geboekt, maar China kent geen democratie, schiet schromelijk tekort in het naleven van de mensenrechten en ook op het gebied van de handel zijn er meningsverschillen. Het maakt het land  tot een onwaarschijnlijke bondgenoot van Europa, toch wordt de EU nu door Trump in China's armen gedreven.

Het is redden wat er te redden valt, en dan kun je niet al te kieskeurig zijn. Tusk gebruikt zware woorden als het om het klimaat gaat. Hij wijst op de 'solidariteit met toekomstige generaties en de verantwoordelijkheid voor de hele planeet'. Daarom heeft de EU in de strijd tegen de opwarming van de aarde geen andere keus dan de samenwerking met China op te voeren, nadat de Verenigde Staten de 'grote fout' hebben begaan te breken met het akkoord van Parijs.

Europa en China willen leiderschap tonen en het gat vullen dat Trump laat vallen. Maar alle vrome bedoelingen ten spijt kunnen de twee partijen het niet eens worden over een gemeenschappelijke klimaatverklaring vanwege meningsverschillen over handel. De Chinezen willen zich niet uitspreken voor vrijhandel en willen hun overproductie van staal niet aanpakken. Als het om harde belangen gaat, zijn de Chinezen niet veel minder weerbarstig als Trump. Toch was dit, concludeert Tusk, 'de meest veelbelovende en vruchtbare Chinees-Europese top in de geschiedenis'.

Waarvan zal Trumps besluit nu het begin zijn?

De Poolse EU-president moet zich ergens aan vastklampen ten overstaan van de uitdaging waarvoor Trump de Europeanen stelt. De Amerikaanse president praat, twittert en dreigt veel, maar met het schrappen van het klimaatverdrag voegt hij voor het eerst op internationaal gebied de radicale daad bij het radicale woord. Een historische parallel dringt zich op: de Senaat in Washington die na de Eerste Wereldoorlog deelname aan de Volkenbond blokkeerde en daarmee een lange periode van Amerikaans isolationisme inluidde. Waarvan zal Trumps besluit nu het begin zijn? Volgt straks het opzeggen van het nucleaire akkoord met Iran?

Zijn nationale-veiligheidsadviseur Herbert McMaster ziet de wereld als een arena, waarin Amerika zijn ongeëvenaarde kracht aanwendt in dienst van het naakte eigenbelang. Dit is ver verwijderd van het Amerika dat na 1945 samen met de Europeanen werkte aan een internationale gemeenschap waarin macht werd getemperd door regels en recht. Dit ging met vallen en opstaan en het was nooit perfect, maar het is beter dan Trumps vechtwereld waarin het ieder voor zich is en het recht van de sterkste geldt.

Dat is een nachtmerrie voor de EU. Dus hoopt zij steun te vinden bij China. Het kan het begin zijn van een alternatieve wereldorde, maar dat is het nog lang niet. Na afloop van de taaie discussie met de Chinezen over handel, zegt hij: 'De sterke trans-Atlantische banden blijven de beste garantie dat de volkeren en naties die vrijheid en een vreedzame order nastreven, niet hulpeloos blijven of alleen komen te staan.' Die banden zijn duurzamer dan de jongste besluiten van de nieuwe Amerikaanse regering, zegt Tusk, alsof hij duidelijk wil maken dat Trump van voorbijgaande aard is.

Lees meer over Trump en het klimaatakkoord

Dubieuze claims
Op Trumps argumenten om uit het klimaatakkoord van Parijs te stappen valt behoorlijk veel af te dingen. We zetten alle dubieuze claims uit Trumps klimaatspeech op een rij (+).

Macron
Twee uur nadat Donald Trump aan de overzijde van de Atlantische Oceaan had gezegd de Verenigde Staten terug te trekken uit het klimaatakkoord van Parijs, sprak de Franse president Macron zijn volk toe: 'Er is geen plan B, want er is geen planeet B.'

China
Als grootste vervuiler ter wereld is China een onwaarschijnlijke beschermheilige van het klimaat, maar toch gaat het die kant uit. Het onwaarschijnlijke lijkt te gaan gebeuren.