1142364
Jospeh Kony in 2006. © AP

#stopKony en het gevaar van simplistische actievoering

Een dertig minuten durend filmpje over de Oegandese oorlogsmisdadiger Joseph Kony is een enorme hit op internet. 43 miljoen (en de teller loopt) mensen bekeken de film op YouTube, op Twitter is het al een paar dagen trending topic. Maar naast alle positieve reacties zijn inmiddels ook zeer kritische stemmen te horen. Het document zou de uiterst complexe situatie in Oeganda veel te simpel voorstellen, waardoor vrijwilligers slecht geïnformeerd steun aan het project verlenen. Met alle gevolgen van dien.

© ANP
© ANP
 Slachtoffers van het LRA
Slachtoffers van het LRA © ANP

De film gaat uit van de macht van massa. En deze is vandaag makkelijker te mobiliseren dan ooit via social media als Facebook en Twitter. De maker, Amerikaan Jason Russell, laat in dertig minuten zien wat zijn NGO, Invisible Children, aan het doen is om 'bad guy' Kony te stoppen. Kony is de leider van Het Verzetsleger van de Heer (LRA), samengesteld uit kindsoldaten, berucht om het excessieve geweld. Russell wil zijn kijkers overtuigen dat Kony gepakt kan worden met hun hulp. Make Kony Famous, luidt het devies. Zo wordt hij eindelijk gearresteerd en zal rechtvaardigheid geschieden. Aldus de Amerikaan.

Vier dagen oud is het immens populaire filmpje pas, maar de actie kende al eerder succes. Beroemdheden als George Clooney, Bono en Rihanna hebben er hun naam aan verbonden en verschillende Amerikaanse congresleden hebben hun steun uitgesproken. In oktober vorig jaar stemde president Obama er zelfs mee in om 100 Amerikaanse soldaten te sturen die het Oegandese leger met raad en daad moeten bijstaan bij het vinden van Kony, zodat hij naar het Internationale Strafhof in Den Haag  (ICC) gestuurd kan worden.

Onbekendheid

Nu miljoenen mensen het filmpje via socialemedia gedeeld hebben, is Kony daadwerkelijk hard op weg wereldberoemd te worden - en volgens Russell was Kony's onbekendheid het grootse euvel.

'99 procent of the people don't know who he is',  legt hij in zijn film aan zijn zoontje Gavin uit. Een groot voordeel voor Kony, die zo steeds wist te ontsnappen aan vervolging. De film is deel van een veel grotere campagne die met posters met Kony's afbeelding, armbandjes en een 'hulp kit' een einde moeten maken aan zijn vermeende obscuriteit, aldus Russell. Russell wil met zijn 'army of peace', hordes voornamelijk jonge vrijwilligers, niet alleen Kony eindelijk vatten, maar daarmee en passant 'de loop van de geschiedenis voor altijd veranderen'.

Er is inmiddels echter ook forse kritiek op Russells aanpak. Zo zou zijn ngo er een schimmige financiering op na houden. (Volgens persbureau AFP haalde Invisible Children vorig jaar 9 miljoen op, waarvan tot nog toe slechts 37 procent aan projecten werd besteed- de rest zou opgaan aan salarissen, reiskosten en filmen). Bovendien zou hij de situatie zo simplistisch voorstellen, dat al die duizenden aanhangers maar een fractie van het probleem in Oeganda kunnen snappen, en dus eigenlijk niet ten volle beseffen waar ze hun stem aan geven.

De Oegandese blogger en bekroonde journalist Angelo Izama vraagt zich op zijn blog tevens af waarom Russell nu ineens geïnteresseerd is in een conflict dat al ruim twintig jaar speelt. Bovendien, zegt Izama, is Kony helemaal niet zo onbekend als Russell in zijn film zegt, maar wordt hij al sinds 2005 gezocht door het ICC. Sterker: hij staat bovenaan hun Most Wanted-lijst.

Daarnaast is Noord-Oeganda sinds 2008 gepacificeerd, en werd Kony de grens over gedreven met zijn -sterk uitgedunde- leger ontheemde kinderen. Zij bevinden zich nu in regio's als Zuid-Soedan, de Democratische Republiek Congo (DRC) en de Centraal Afrikaanse Republiek (CAR). Kony is al zes jaar weg uit Oeganda. Dus wat voor zin heeft het dan om acties op touw te zetten, met als doel hem in dat land te zoeken, aldus Izama.

Volgens andere critici zou Russell in zijn film bovendien het aantal kinderen dat door Kony geleid wordt, sterk hebben overdreven. In de film spreekt Russell van 30.000 gekidnapte jongens en meisjes. Dat cijfer klopt wel, maar dat is het totale aantal kinderen dat Kony de afgelopen decennia heeft ontvoerd - van wie een groot deel dus al volwassen is. Russell laat na dat te verduidelijken.

Veel bloggers vragen zich inmiddels ook af waarom Russell heeft gekozen voor een strikt westerse aanpak van het probleem. Hij heeft Amerikaanse politici onder druk gezet om in te grijpen, en heeft bereikt dat een Amerikaanse troepenmacht het Oegandese leger komt 'bijstaan'. Waarom, vragen sommige bloggers zich af, heeft hij zijn volgers bijvoorbeeld niet opgeroepen ook druk te zetten op de Oegandese president Museveni bij het vinden van Kony.

Dat laatste raakt aan een ander pijnpunt: de situatie in Oeganda vandaag. Hoewel het de laatste jaren gematigd beter gaat in het land, blijven er nog tientallen problemen die misschien wel meer 'invisible' zijn dan de kindsoldaten.

Oud probleem

Izama zegt daarover: 'Het probleem van het LRA is een probleem van het verleden. Vandaag zijn de meeste van de ontheemde kinderen tieners geworden. Velen leven werkloos op straat in de stad Gulu (waar velen van hen heen vluchtten na ontsnapt te zijn uit het LRA- red.) Gulu heeft het hoogste percentage kinderprostitutie van Oeganda, en tevens het hoogste aantal hiv/aids-patiënten. Waar kinderen zes jaar geleden moesten vrezen geronseld te worden voor het LRA, is hun grootste zorg nu dat ze de mysterieuze mentale ongeneeslijke aandoening van 'nodding children' oplopen. Dát zijn vandaag de echte onzichtbare kinderen.'

Andere critici richtten hun pijlen op de neo-koloniale ondertoon van de film. 'De campagne herstelt op subtiele wijze het idee dat tot een van Afrika's grootste rampen is verworden: namelijk dat goed bedoelende westerlingen de problemen van Afrika wel eventjes zullen oplossen', verwoordt een Amerikaanse journalist op de website van The Atlantics het. Chris Blattman, een docent politicologie aan de gerenommeerde Yale University, waarschuwde vandaag in een artikel op de Huffington post voor de kwalijke gevolgen van het mobiliseren van slecht geïnformeerde vrijwilligers. 'De zogenaamde reddersmentaliteit is overtuigend in het oproepen tot actie, en het leidt onvermijdelijk tot het uitbouwen van hulpprogramma's. Hulpprogramma's die echter vaker wel dan niet verkeerd uitpakken, en zelfs kunnen afglijden tot militair ingrijpen. De lijst met voorbeelden is lang.'

Oorlog

Michael Wilkerson, medewerker van de website Foreign Policy, vat de kritiek samen. 'Natuurlijk wil iedereen dat Kony voor het ICC berecht wordt. Maar het is gevaarlijk om Amerikaanse jongeren te laten geloven dat Oeganda nog steeds een oorlogsgebied is.' Dat laatste is namelijk wat Russell in zijn film beweert. Hij heeft het over 'frontlinies' en het beëindigen van de 'oorlog'. Wilkerson wijst er in zijn stuk fijntjes op dat het ronduit gevaarlijk is mensen in te zetten die zo slecht geïnformeerd zijn.

Op die manier kan de eis van miljoenen mensen leiden tot een militaire oplossing. Ingrijpen in een land dat onder leiding staat van een impopualire president -die zichzelf onlangs tot een vierde termijn benoemd heeft- , dat door en door corrupt is en de mensenrechten dagelijks met de voeten treedt, kan snel escaleren. Dan zou het probleem van de LRA wel eens kunnen leiden tot een nieuw en slopend conflict.

Russell's critici zijn het erover eens dat Kony gepakt en berecht moet worden, maar dat Russells tactiek niet alleen achterhaald is, maar ronduit gevaarlijk. Voorlopig is hun kritiek nog niet besteed aan de massa's. Maar iedereen die over social media kan beschikken, is in staat het tij te keren. Iets wat Russell toch maar weer eens bewezen heeft.