Een stembus in Jakarta
Een stembus in Jakarta © GETTY

Religieus fanatisme wint verkiezingen Jakarta; orthodoxe moslim verslaat zittend gouverneur

Rechtlijnige islam wint 'test voor Indonesië'

Zelfs de meest optimistische exit poll laat woensdagmiddag geen twijfel meer over: de zittende gouverneur van Jakarta, Basuki Tjahaja Purnama ('Ahok' in de volksmond), heeft de gouverneursverkiezingen in Jakarta verloren.

Na een lange, harde, intimiderende campagne die werd aangevoerd door radicale moslims heeft de orthodoxe moslim Anies Baswedan de christen Purnama verslagen. Officiële cijfers zullen nog een tijd op zich laten wachten, maar volgens de peilingen haalt 'Ahok' pakweg 43 procent van de stemmen, tegen 57 voor Baswedan.

De verkiezingen gingen over veel meer dan over Jakarta alleen. Ahok zelf heeft ze een 'test voor Indonesië' genoemd. In Jakarta zou worden beslist of Indonesië een pluralistische seculiere democratie zou blijven, of een land waarin de rechtlijnige versie van de islam een steeds nadrukkelijker stempel op de politiek zal drukken. Baswedan, zelf een vrome moslim, wordt nadrukkelijk gesteund door de partij PKS, die voorstander is van invoering van islamitische shariah-wetgeving. Jakarta zou voor hem, en voor de politieke krachten achter hem, alleen maar een opstapje zijn naar de presidentsverkiezingen in 2019.

Student-activist

Anies Baswedan is voormalig minister van Onderwijs en Cultuur en een vooraanstaand academicus. Hij begon zijn politieke carriere zoals vele anderen als student-activist tegen dictator Suharto. Hij maakte naam als academicus en als politiek commentator, en in 2014 benoemde president Joko Widodo hem tot minister. Twee jaar later werd Anies in een kabinets-reshuffle weer ontslagen.

Baswedan gold altijd als een gematigd moslim, een 'leraar', geen prediker. De campagne tegen Purnama heeft dat beeld danig besmeurd. Baswedan schurkte nadrukkelijk aan tegen islamitische hardliners. Hij kuste de ring van Habieb Rizieq, leider van de beruchte islamitische knokploeg FPI, en hij steunde openlijk hun claim dat moslims niet op een niet-moslim mogen stemmen.

Uitglijder

Dat laatste punt speelde een hoofdrol in de verkiezingscampagne, na een uitglijder van Ahok. De christelijke gouverneur had de fout gemaakt een spottende opmerking te maken over mensen die een Koranvers (Al Maidah 5:15) aanvoeren om ze te verbieden op hem te stemmen. Die opmerking werd uitvergroot en verdraaid op het internet gezet, wat leidde tot enorme oproer in islamitische kring.

Onder aanvoering van radicale moslimgroepen als de FPI gingen honderdduizenden moslims de straat op om Ahok's gevangenneming te eisen voor deze 'godslastering'. Onder druk van de menigte is de gouverneur daadwerkelijk aangeklaagd en staat hij terecht in een blasfemie-proces waarin hij vijf jaar gevangenisstraf kan krijgen.

Duikeling

De straatprotesten, die werden begeleid door felle preken in de moskeeën van de stad, leidden tot een duikeling van de populariteit van de zittende gouverneur. Hij was geliefd om zijn daadkracht en de transparantie waarmee hij de problemen van de stad te lijf ging, maar toen de godsdienst in het geding kwam stortte zijn populariteit naar een dieptepunt van 26 procent.

In de maanden die volgden krabbelde hij geleidelijk weer overeind. Hij won de eerste verkiezingsronde met 43 procent. Anies Baswedan werd tweede, met 40 procent. De derde kandidaat, Agus Yudhoyono, bleef steken op 17 procent en viel af. Deze Agus had net als Anies op de moslimkiezers gemikt. Zijn 17 procent lijkt woensdag in de tweede ronde Anies Baswedan aan de overwinning te hebben geholpen.

Er is kennelijk winst te halen uit het opjutten van de religieuze gevoelens, en dat kan ertoe leiden dat ook niet-islamitische partijen het de intolerante orthodoxe islam naar de zin zullen proberen te maken.

Overwinning religieus fanatisme

De uitslag kan worden gezien als een overwinning van religieus fanatisme. De vraag is of en in hoeverre dat fanatisme zich nu zal blijven manifesteren. Er is kennelijk winst te halen uit het opjutten van de religieuze gevoelens, en dat kan ertoe leiden dat ook niet-islamitische partijen het de intolerante orthodoxe islam naar de zin zullen proberen te maken.

Behalve de anti-christelijke component bevatten deze verkiezingen ook nog een racistisch element: een anti-Chinese ondertoon. Ahok is namelijk, behalve een christen, ook een etnische Chinees, een minderheid die door de jaren heen al aan veel vervolging heeft blootgestaan. Ook die sluimerende 'Chinezenhaat' die naar boven kwam baart veel mensen zorgen.  

Peilingen gaven Ahok voor de verkiezingen nog een kans: meer dan 60 procent van de inwoners van Jakarta vond namelijk dat hij eigenlijk best een goede gouverneur was. Zij waren tevreden met hem, maar 20 procent stemde desondanks niet op hem, 'om emotionele redenen'. Van een nek-aan-nek race, die door de opiniepeilers werd voorspeld, is het niet meer gekomen.

De officiële uitslag van de verkiezingen wordt in mei bekendgemaakt. De blasfemie-zaak tegen Ahok, die er nu eigenlijk niet meer toe doet, loopt dan ongeveer af. Donderdag zal het Openbaar Ministerie zijn eis formuleren. Een uitspraak zal dan snel volgen.

Meer over de verkiezingen en Ahok

Spanning bij Chinezen
De sfeer in de Indonesische hoofdstad is gespannen en dat geldt dubbel voor de inwoners van Chinese komaf. 'Misschien moeten we weer onderduiken.' (+)

Ahok wint gouverneursverkiezingen
Honderdduizenden moslims betoogden tegen hem, hij is beschimpt en voor de rechter gesleept wegens 'belediging van de islam', maar toch kwam Basuki Tjahaja Purnama oftewel 'Ahok' in februari bij de gouverneursverkiezingen in Jakarta als eerste uit de bus.

Het proces tegen Ahok
Eind vorig jaar begon het proces tegen Ahok. Kan dit hem politiek uitschakelen? (+)