De Amerikaanse freelancejournalist Steven Sotloff (in het midden) aan het werk in Misrata, Libië.
De Amerikaanse freelancejournalist Steven Sotloff (in het midden) aan het werk in Misrata, Libië. © GETTY

Onthoofdingen: ooit een eervolle dood, nu politiek gruwelwapen

In de Romeinse tijd golden onthoofdingen nog als 'eervolle dood'. Snel en pijnloos. Inmiddels wordt deze executievorm ingezet als afschrikmiddel. Of, in het geval van de jihadistische terreurgroep Islamitische Staat, als politiek wapen.

Op papier komen onthoofdingen tegenwoordig alleen nog in islamitische landen voor. In Iran, Jemen, Qatar en Saoedi-Arabië is deze executievorm in de wet opgenomen. De praktijk is anders: Saoedi-Arabië is het enige land dat onthoofdingen formeel toepast. Deze week nog werden vier vermeende drugssmokkelaars in het islamitische koninkrijk onthoofd. In Iran vond de onthoofdingsdood in 2003 voor het laatst plaats.

Buiten de wet om wordt het onthoofden nog geregeld toegepast en niet alleen in islamitische landen. In de beruchte Parana State-gevangenis in Brazilië werden eind augustus vier gevangenen gedood nadat er een opstand uitbrak over slechte leefomstandigheden. Twee werden onthoofd. Ook Mexicaanse drugsbarons voeren geregeld onthoofdingen uit onder verraders of vijanden. In deze gevallen gaat het om afschrikking, terwijl de Islamitische Staat de onthoofdingen vooral lijkt in te zetten als politiek pressiemiddel.  

Rechtstreeks toegesproken
Voorafgaande aan de onthoofdingen van de Amerikaanse journalist James Foley, twee weken geleden, en die van zijn collega Steven Sotloff, gisteren, wordt de Amerikaanse president Barack Obama in de video's rechtstreeks toegesproken. Houden de luchtaanvallen op IS niet op, dan zullen de executies gewoon doorgaan. Het derde potentiële slachtoffer, een Britse journalist, werd alvast aan de kijker getoond.

Sommige analisten denken dat de islamitische ideologie een rol speelt bij de onthoofdingstactiek van jihadisten. Islam-kenner Joas Wagemakers van de Radboud Universiteit Nijmegen wees vorige maand in de Volkskrant op soera (hoofdstuk) 8 uit de Koran. 'Daar staat dat God moslims opdraagt op de nekken te slaan. Dat gaat duidelijk over een oorlogssituatie waarin moslims een minderheid vormen.' Toch is de religieuze rechtvaardiging ondergeschikt aan de terroristische propaganda, stelt Wagemans.

Lang niet alle islamitische groeperingen passen onthoofdingen toe. De Palestijnse terreurbeweging Hamas en de Libanese Hezbollah hebben zich hier bijvoorbeeld nooit schuldig aan gemaakt. De Afghaanse Taliban daarentegen wel.

Al-Qaida, waaruit IS voortkomt, is verdeeld over deze executievorm. In 2005 stuurde Bin Laden-opvolger Ayman al-Zawahiri een brief naar de Al-Qaida-leiding in Irak, waarin hij opriep te stoppen met het onthoofden van gijzelnemers. De beelden daarvan zouden 'niet smakelijk' gevonden worden door moslims. Bovendien zou al-Qaida door de onthoofdingen een ongewenst imagoprobleem krijgen.

Eervolle dood
De geschiedenis van onthoofdingen gaat ver terug. De Romeinen en Grieken pasten deze executievorm, voor zover bekend, als eerste op grote schaal toe. In tegenstelling tot de galg was deze vorm van executie goedkoop. Ook werd het gezien als eervol: de dood was snel en bijna pijnloos.

In de Middeleeuwen werden onthoofdingen, toegepast met bijl of zwaard, gezien als groot volksvermaak. De doodsvonnissen voltrokken zich op het marktplein, in het centrum van een stad. Het hoofd werd geregeld op een stok geprikt en buiten de stadspoorten tentoongesteld, als waarschuwing dat de wetgeving serieus werd gehandhaafd.

Alleen lieden uit de hogere klassen werden door middel van onthoofding gestraft. Daarin werd onderscheid gemaakt tussen het zwaard (een eervoller middel) en de bijl (toegepast bij lagere grootheden). Mensen uit de lagere klassen werden nooit onthoofd. Hen wachtte de dood door middel van de galg, vierendeling of verdrinking.

Guillotine
Tijdens de Franse Revolutie (rond 1789) raakte de guillotine in zwang. De valbijl was een effectief middel waarbij grote aantallen mensen kort na elkaar gedood konden worden. Tot 1977 werd de guillotine in Frankrijk ingezet, totdat in 1981 een wettelijk verbod volgde. Ook de nazi's gebruikten de guillotine veelvuldig. Naar verluidt zijn ongeveer 16.000 'vijanden' op deze manier omgebracht.

In Nederland vond in 1619 de laatste onthoofding plaats: raadspensionaris Johan van Oldenbarnevelt werd in Den Haag geëxecuteerd na een jarenlange machtsstrijd met Maurits van Oranje. Hem werd hoogverraad verweten.

'Video is echt'
De video waarop de laatste onthoofding, die van journalist Steven Sotlof, te zien is, is echt. De Amerikaanse regering heeft dat inmiddels bevestigd.

President Obama heeft gezegd dat de Verenigde Staten zich niet laten intimideren door de Islamitische Staat. Er wordt een coalitie opgezet om tegen de jihadisten te strijden, kondigde de president aan. Over mogelijke luchtaanvallen op Syrië liet hij niets los. Mochten die uitgevoerd worden, dan ziet het er niet goed uit voor David Cawthorne Haines, de Brit die aan het eind van het onthoofdingsfilmpje met Sotloff wordt getoond.

IS houdt vermoedelijk nog twee Amerikanen in gijzeling.