De Duitse vlag hangt halfstok op de Reichstag in Berlijn.
De Duitse vlag hangt halfstok op de Reichstag in Berlijn. © AFP

Merkel: 'Ik ben Kohl persoonlijk dankbaar dat hij heeft bestaan'

Hoe Duitsland reageert op de dood van de 'eeuwige kanselier'

'In diepe rouw over de dood van een grote Duitser en een groot Europeaan', zo luidt de tekst die Duitse christen-democraten op sociale media delen na de dood van Helmut Kohl, tussen 1982 en 1998 bondskanselier van Duitsland. De man die bekendstond als 'de eeuwige kanselier' overleed vrijdagmorgen op 87-jarige leeftijd in zijn huis in Ludwigshafen aan de Rijn, de plaats waar hij in 1930 geboren werd.

'Ik ben hem persoonlijk dankbaar dat hij heeft bestaan', zei Merkel. Als voormalige Oost-Duitse heeft Helmut Kohl haar levensloop drastisch veranderd, omdat Duitsland onder zijn leiding weer een land werd.

In 1989 deed Angela Merkel nog scheikundeproefjes, diep weggestopt in een DDR-laboratorium. In 1991 was ze het politieke talent van de CDU, door Kohl 'mijn meisje' genoemd. Maar Kohl heeft niet alleen Merkels leven veranderd, maar de levens van alle Duitsers.

Van dat besef leek heel Duitsland vrijdagavond op weemoedige wijze doordrongen. De grote betekenis van de figuurlijk maar ook letterlijk grote kanselier: 'de zwarte reus' noemde Kohl zichzelf in zijn verkiezingscampagnes - zwart is de politieke kleur van de CDU.

Belichaming van transitie

Kohl zal boven alles de geschiedenis ingaan als de kanselier van de Duitse eenheid

Kohls politieke opvolger, de sociaaldemocraat Gerhard Schröder, schreef in een ingezonden stuk in der Spiegel dat hij aan Kohls levenswerk, een vereend Duitsland in een verenigd Europa, nooit heeft willen tornen. 'Zijn erfenis blijft een verplichting'. In sommige opzichten was Kohl de hekkensluiter was van een tijdperk: de laatste kanselier die nog bewuste herinneringen had aan de nazitijd en de laatste kanselier in eerste instantie kanselier was van West-Duitsland.

En in andere opzichten was Kohl dus de architect van de toekomst van toen, ons heden. Het was Kohl die samen met zijn Franse collega Mitterand een doorslaggevende rol heeft gespeeld in het tot stand komen van de euro en daarmee in zekere zin voor de leiderspositie die Duitsland in Europa kreeg, in eerste instantie tegen wil en dank.

In dat opzicht was hij welhaast de belichaming van de transitie van oude West-Duitsland naar het Duitsland van nu. 'Helmut Kohl was een vriend, en zonder hem bestond de euro niet', zei Jean-Claude Juncker, chef van de  Europese Commissie. De Franse president Emannuel Macron dankte Kohl voor diens grote rol voor de Frans-Duitse vriendschap. Velen zullen ze zich de symbolische handdruk tussen Kohl en wederom Mitterand herinneren in Verdun, bij een van de vele begraafplaatsen van de gevallenen in de Eerste Wereldoorlog.

Gorbatsjov

De meest bijzondere politieke vriend van Kohl was misschien wel Michail Gorbatsjov. Die vriendschap begon een paar maanden voordat de Muur viel met een goed gesprek en een beroemd geworden omhelzing. Ze zagen elkaar voor het laatst in 2014. Europa en Rusland moeten met elkaar in gesprek blijven, zeiden ze bij die gelegenheid opnieuw.

Gorbatsjov noemde Kohl vrijdag een 'exceptioneel persoon' en sprak zijn dank uit voor het feit dat Kohl in Europa herhaaldelijk heeft gewaarschuwd voor een minachtende houding jegens Rusland. Ook Vladimir Poetin dankte Kohl voor diens rol in het beëindigen van de Koude Oorlog.

'Duitse vraagstuk'

Het was Bondspresident Frank-Walter Steinmeier die de waarde van Kohls werken het meest bondig, maar ook het meest betekenisvol wist te duiden. Het is aan hem te danken dat Duitsland als Europese en verenigde natie bestaat en dat daarmee 'het Duitse vraagstuk' beantwoord is, zei hij.

Met het Duitse vraagstuk bedoelt Steinmeier de discussie over de plaats en de rol van Duitsland in Europa, die al gevoerd werd voor Duitsland in 1871 werd gesticht. Die discussie kreeg na de Tweede Wereldoorlog met terugwerkende kracht een enorm gewicht.

Boulevardkrant Bild

Ook met Merkel raakte Kohl gebrouilleerd nadat zij een kritisch artikel over hem schreef in de Frankfurter Allgemeine

Het nieuws over Kohls dood kwam overigens naar buiten via boulevardkrant Bild. Met voormalig hoofdredacteur Kai Diekmann onderhield Kohl tot het laatst een diepe vriendschap.

De politiek op schoot bij de journalisten van de Springer-Presse, ook dat was het West-Duitsland van weleer. Ze ademen dezelfde donkerbruine, sigarettendoorrokkte sfeer als de vakantiefoto's van de Kohls uit de jaren zeventig: met sokken in de sandalen en de zoons in lederhosen, voor een Oostenrijks chalet. 'In Kohls tijd ging het bij politici tenminste nog niet zo om het uiterlijk', schreef iemand op Twitter.