Internationaal klimaatbeleid gaat door, met of zonder de VS

Wel is Trumps besluit om uit Parijsakkoord te stappen klap voor klimaatfinanciering

Wat betekent het besluit van de VS om de doelen van Parijs los te laten voor het klimaat wereldwijd? En voor de economische en geopolitieke verhoudingen?

Trumps besluit om uit het akkoord van Parijs te stappen is een enorme klap voor het internationale klimaatbeleid. Daarover lijkt vrijwel iedereen het eens. De Verenigde Staten zijn na China de grootste uitstoter van CO2 en andere broeikasgassen ter wereld (met 18 procent van het totaal), en per hoofd van de bevolking zelfs verreweg de grootste. De VS zouden onder Parijs hun uitstoot met 26 tot 28 procent terugdringen in 2025 (vergeleken met 2005). De Amerikaanse emissies dalen al enkele jaren, maar als de VS dat beleid terugdraaien, zal dat tot meer uitstoot leiden. Mogelijk gaat het dan om 1 tot 3 miljard ton CO2 extra per jaar, ofwel eind deze eeuw 0,1 tot 0,3 graad extra opwarming.

Slecht is het besluit vooral ook omdat Trump daarmee het universele karakter van het klimaatverdrag ondermijnt. Het akkoord werd getekend door vrijwel alle landen ter wereld, inclusief Noord-Korea. Nu de VS eruit stappen, kunnen landen als Rusland en Saoedi-Arabië volgen. Ook zouden andere grote vervuilers zoals China en India hun inspanningen kunnen terugschroeven. De timing is slecht, want de wereld heeft slechts enkele jaren de tijd om de doelstelling van Parijs, maximaal 2 graden opwarming eind deze eeuw, nog te halen. De schadelijke gevolgen zullen vooral de inwoners van arme landen gaan merken.

Toch is het opzeggen van Parijs vooral een symbolische stap. Als de VS binnen Parijs waren gebleven, hadden ze er met hun uitstootbeperking ook de kantjes vanaf kunnen lopen. Want nationale klimaatplannen zijn binnen Parijs vrijwillig en niet-bindend. En nu de VS eruit stappen, kunnen de Amerikaanse emissies nog steeds worden teruggedrongen, door de inzet van tientalen duurzaam ingestelde staten zoals Californië em Texas en van het Amerikaanse bedrijfsleven, dat vrijwel over de hele linie voor een actief klimaatbeleid is - grote oliemaatschappijen als Exxon incluis.

De wereldwijde transitie van fossiele naar duurzame en hernieuwbare energie is niet meer te stoppen

Opzeggen, maar hoe?

De VS gaan zich terugtrekken uit het klimaatakkoord van Parijs, maar onduidelijk is nog hoe. Ruwweg zijn er twee opties. De VS zeggen Parijs op, een proces dat vanwege een afkoelingsclausule in het verdrag pas in 2020 formeel zijn beslag kan krijgen, als Trumps regeerperiode op zijn eind loopt. Met voor de rest van de deelnemende landen als vervelende complicatie dat de VS in de tussentijd hun klimaatvoortgang kunnen frustreren.

De VS kunnen ook in een keer uit het klimaatverdrag van de VN stappen dat aan de basis ligt van Parijs. Deze United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) uit 1992 werd nog door president George Bush senior ondertekend. Dit kost hooguit een jaar, maar het is ook een radicale stap die de VS helemaal buitenspel zet in het internationale klimaatbeleid.

Zwaarder telt de Amerikaanse desertie als het om geld gaat. Parijs bepaalt dat rijke ontwikkelde landen de arme landen helpen bij het terugdringen van hun uitstoot en de omslag van fossiele naar duurzame energie. Het leeuwendeel van die klimaatfinanciering moet opgebracht worden door Europese landen en de VS. Als de VS zich terugtrekken legt dat grotere druk op de andere landen, al lijkt uitgesloten dat die het hele gat voor hun rekening zullen nemen.

Een ding is echter zeker: het internationale klimaatbeleid gaat door, met of zonder de VS. Talloze wereldleiders, ceo's, investeerders en milieuorganisaties hebben dat afgelopen weken keer op keer beklemtoond. Al lijkt duidelijk dat andere landen zonder de VS wel een tandje bij moeten zetten. Daarbij kan het zelfs een voordeel zijn dat zij nu verlost zijn van een spelbreker die de voortgang van binnenuit ondermijnt.

Trumpfilter

Nieuws over Donald Trump: soms vermakelijk, soms verontrustend en soms gewoon heel raar. We kunnen ons voorstellen dat al dat nieuws nogal overdadig overkomt. Daarom verdelen we het in verschillende categorieën. Wat is echt belangrijk, wat is eigenlijk gewoon business as usual en wat is vooral afleiding?

Door de terugtrekking van de VS komt de leiderschapsrol in het wereldwijde klimaatbeleid nu op andere grote partijen als de EU, China en India aan. De EU en China hebben daar afgelopen maanden al op geanticipeerd. Ze bundelen hun krachten voor de volledige implementatie en aanscherping van de afspraken van Parijs en het versnellen van de mondiale transitie naar schone energie. Dat bleek woensdag uit de concept-slotverklaring van de Europees-Chinese top die vandaag in Brussel plaatsvindt.

Vooral de EU hunkert ernaar haar wat verfletste klimaatblazoen op te poetsen en weer een leiderschapsrol te claimen. Probleem is wel dat Europa kampt met verdeeldheid in eigen gelederen. Landen als Polen en Tsjechië, met grote kolenvoorraden, liggen geïnspireerd door Trump dwars bij het uitwerken van de Europese klimaatdoelen voor Parijs. Dat zou China nu de beste kansen geven om in het gat te springen. Een unieke geopolitieke omslag: een ex-ontwikkelingsland dat internationaal het voortouw neemt. Maar niet zonder risico's, want China heeft zijn eigen hegemoniale agenda.

Trumps besluit over Parijs, ingegeven door de wens de Amerikaanse economie te beschermen, lijkt uiteindelijk dan ook vooral slecht voor de VS zelf. De VS lijden grote schade. Moreel en politiek, vanwege het weglopen voor de oplossing van een van de grootste wereldproblemen en en het bruus keren van trouwe bondgenoten. Maar ook economisch, want de omslag van fossiel naar duurzaam zet wereldwijd door. In de VS zijn er al tweemaal zoveel banen in zonne-energie dan in de kolensector. Terwijl de VS zich onder Trump fixeren op de energie van het verleden, bouwen China, India en wie weet Europa aan een voorsprong in de energie van de toekomst.


Wat is het akkoord van Parijs?

Een cruciaal onderdeel van Parijs is dat de klimaatplannen van landen gaandeweg moeten worden aangescherpt

Het in 2015 gesloten klimaatakkoord van Parijs is het eerste wereldwijde verdrag voor de aanpak van de opwarming van de aarde en al haar gevolgen, zoals droogte, overstromingen, zeespiegelstijging en extreem weer. Het werd ondertekend door 195 van de 197 landen (alleen Nicaragua en Syrië deden niet mee) en is al geratificeerd door 147 landen (inclusief de VS, maar exclusief Nederland, waar de Eerste Kamer zich er nog over moet buigen).

Parijs voort op het Kyoto Protocol van 1997. Waar dat akkoord doelen stelde voor het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen voor een aantal ontwikkelde landen (waar die zich vervolgens amper aan hielden, de VS trokken zich in 2001 helemaal terug), stelt Parijs een wereldwijd doel: landen spraken af hun emissies vrijwillig en niet-bindend zo ver terug te dringen dat de opwarming eind deze eeuw beperkt blijft tot beneden 2 graden, of liever nog 1,5 graad, om de gevaarlijkste gevolgen van opwarming te voorkomen.

Een cruciaal onderdeel van de afspraken van Parijs is dat de klimaatplannen van landen gaandeweg moeten worden aangescherpt, want samen leiden die plannen nu tot een opwarming van 2,7 graad, veel te veel dus. De ambities moeten zover worden opgeschroefd dat alle landen samen rond 2050 niet meer CO2 uitstoten dan oceanen, bossen en bodems kunnen opnemen (zogenaamde CO2-neutraliteit). Belangrijk is ook dat de ontwikkelde landen de armere landen helpen bij hun transitie van fossiele naar duurzame energie, via een VN-klimaatfonds waarin vanaf 2020 zo'n 100 miljard dollar per jaar komt.

Meer over Trump en het klimaatakkoord

Trumps klimaatbesluit bevestigt zijn doctrine: Amerika tegen de rest
Over het klimaat ging het nauwelijks, noch over de historische bijdrage die Amerika aan de wereldwijde opwarming heeft geleverd. Trump had het vooral over de onrechtvaardigheid van het akkoord, en over het Amerikaanse offer dat 'exclusief' ten bate zou komen van de rest van de wereld.

Amerikaans vacuüm

Terwijl in Amerika het getouwtrek om het klimaatakkoord zijn ontknoping nadert, besluiten Europa en China tot hechtere samenwerking.

'Hij zet Amerikanen op tweede plaats'
Dit zijn de reacties op Trumps anti-Parijsbesluit.

Goed klimaatjaar
Met het van kracht worden van het klimaatakkoord van Parijs is in 2016 een basis gelegd voor een klimaatneutrale wereldeconomie (+). Daar verandert geen Trump iets aan.

Hoofdpunten
Het historische klimaatakkoord tussen 195 landen, afgesloten in Parijs eind 2015, staat bol van de compromissen. Dit zijn de hoofdpunten (+).

Ambitieus genoeg?
Wat waren de grote kwesties die ten grond lagen aan het klimaatakkoord? Vijf vragen over de klimaattop in Parijs (+).