Helmut Kohl in 2011.
Helmut Kohl in 2011. © REUTERS

Helmut Kohl, architect van het nieuwe Europa, op 87-jarige leeftijd overleden

Helmut Kohl 1930-2017

Helmut Kohl, bondskanselier van Duitsland van 1982 tot 1998, is vrijdagochtend overleden. Dat heeft de CDU, waar hij voorzitter van was ot 1998, bevestigd. Kohl werd bekend als de man die van West- en Oost-Duitsland één land maakte en als de architect van het nieuwe Europa.

Wegens een technische fout is dit postuum niet in het Zaterdagkatern van de krant van 17 juni verschenen, zoals wel was aangekondigd. Onze excuses daarvoor.

Wandelaars in de buurt van Bonn waren verbaasd toen zij op een avond in juni van het jaar 1989 twee wereldleiders op een muurtje nabij de Rijn zagen zitten. De Duitse bondskanselier Helmut Kohl en Sovjet-leider Michael Gorbatsjov hadden besloten na het avondeten nog een ommetje door het park van het Kanzleramt te maken.

Kohl wees naar de Rijn en zei: 'Kijk naar het water. Het stroomt, je kunt het proberen te stoppen met een dam, maar dan zoekt het een andere uitweg. Zo zeker als de Rijn naar zee stroom, zo zeker is ook de komst van de Duitse eenheid.'

Het was destijds onrustig in grote delen van Oost-Europa. Het rommelde al jaren in Polen, ook in Hongarije en Tsjechoslowakije gingen demonstranten de straten op. Tienduizenden burgers van de DDR probeerden via Hongarije en Tsjechoslowakije het westen te bereiken.

Gorbatsjov kampte in zijn eigen land met grote economische en politieke problemen, het Sovjetimperium was danig in verval geraakt.  De Sovjetleider die stevige hervormingen wilde doorvoeren, hield zich die avond op de vlakte over een mogelijke Duitse eenheid, maar vroeg Kohl wel financiële steun. Kohl zegde die toe.

Beide mannen haalden aan de Rijn herinneringen op aan de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog, die ze allebei als tieners hadden beleefd. Beiden hadden familieleden verloren. Kohl verhaalde van zijn oudere broer Walter die in 1944 gesneuveld was. Gorbatsjov vertelde over de komst van de Duitse Wehrmacht in zijn kolchoze, van de verwonding die zijn vader uiteindelijk fataal werd.

Kohl, later in zijn memoires: 'Vrede was voor ons niet zomaar een woord, maar een existentiële 'Grundbedürfnis'.

Bij het vertrek, een dag later, omarmden beide wereldleiders elkaar. Voor Kohl was deze ontmoeting een ware 'Schlüsselerlebnis' geweest, een sleutelervaring die de toekomst van Duitsland, en Europa, mede zou bepalen.

Nog geen half jaar later viel de Muur, Gorbatsjov hield zijn troepen in de Oost-Duitse kazernes en niet veel later was de Duitse eenheid een feit. Sneller waarschijnlijk dan beide mannen die avond aan de Rijn voor mogelijk hadden gehouden.

(Tekst gaat verder onder foto).

Kanselier van de eenheid

Helmut Kohl, die vandaag op 87-jarige leeftijd overleed, wordt in Duitsland als de Kanzler der Einheit gezien. Het is een treffende omschrijving voor de CDU-politicus van formaat die zonder meer thuishoort in het rijtje Otto von Bismarck, Konrad Adenauer en Willy Brandt. Onder zijn leiding kwamen de beide Duitslanden in 1990 weer bijeen, na veertig jaar deling.

Zoals iedereen, was ook Kohl verrast door de snelle ontwikkelingen in november 1989, maar hij reageerde razendsnel. Ondanks tegenstand van de Britse premier Margaret Thatcher (beroemde uitspraken: 'ik heb liever twéé Duitslanden, dan een'; 'tweemaal hebben we ze verslagen, en nu zijn ze er weer!') en de aarzeling van de Franse president François Mitterrand (wordt Europa een 'Duits Europa'?), pakte Kohl snel door. Mitterrand paaide hij door de komst van een Europese munt mettertijd te accepteren. Thatcher ging uiteindelijk ook mokkend om. De Amerikaanse president George H.W. Bush (Kohl: 'Bush was een lot uit de loterij voor Duitsland') had sowieso geen problemen met de Duitse hereniging.

Een voetnoot bij dit 'grote verhaal': dat de Nederlandse premier Ruud Lubbers (nota bene ook van christen-democratische huize) bedenkingen had tegen een hereniging, stelde Kohl 'bitter teleur', schrijft biograaf Hans Peter Schwarz. Kohl nam in 1994 'wraak' door Lubbers niet te steunen bij diens voornemen voorzitter te worden van de Europese Commissie.

Al in oktober 1990 kon, bij de Brandenburger Tor, de 'Tag der deutschen Einheit' gevierd worden. Het was de dag dat Duitsland ook weer een vrij, soeverein land werd, 45 jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog.  Met het zogenoemde 'Twee-plus-Vier-verdrag', de overeenkomst tussen de DDR en de Bondsrepubliek enerzijds en Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, de VS en de Sovjet-Unie anderzijds, was een maand eerder, in september 1990, een definitieve streep onder de oorlog gezet.

In december 1990 al waren er verkiezingen in het weer herenigde land. Kohl werd winnaar. SPD-leider Oskar Lafontaine (die ietwat huiverig was geweest voor een snelle hereniging) was kansloos. Samen met de FDP kon Kohl opnieuw een nieuwe regering bouwen, die mettertijd van Bonn naar de oude hoofdstad Berlijn verhuisde.

In de jaren daarna zou hij, samen met Mitterrand, verder boetseren aan een verenigd Europa, culminerend in het Verdrag van Maastricht. Tot 1998, toen hij plaats moest maken voor SPD'er Gerhard Schröder, gold Kohl voor de Duitsers als 'Der Architekt des neuen Europas'. Ook met deze omschrijving - waaraan anno 2017 misschien een ietwat negatieve klank kleeft - zal hij de geschiedenis ingaan. 

Bij zijn aftreden was hij zestien jaar bondskanselier (1982-1998) geweest. Een record, al lijkt Angela Merkel aardig op weg richting een verbetering. Merkel, die in 1991 door Kohl hoogstpersoonlijk als jonge minister was geïntroduceerd. 'Zijn meisje', noemde hij haar. 'Ze kon niet eens met mes en vork eten', zou hij tegen een biograaf zeggen.

Destijds natuurlijk nog niet wetende dat de jonge vrouw uit de voormalige DDR in december 1999 een heuse 'vadermoord' zou plegen, door hem in een kritisch artikel in de Frankfurter Allgemeine Zeitung volledig af te serveren. Zij verweet hem in het voor haar doen opmerkelijk kritische stuk een illegale partijkas gevoerd te hebben, waardoor de CDU flinke schade had opgelopen. Kohl zou haar dat artikel nooit vergeven.

(Tekst gaat verder onder foto).

Oorlog

Helmut Kohl had het later vaak over de 'Gnade der späten Geburt', als hij te spreken kwam over de Tweede Wereldoorlog. In tegenstelling tot zijn voorgangers (Kurt Georg Kiesinger  was lid van de NSDAP geweest, Helmut Schmidt Wehrmachtofficier, Willy Brandt politiek vluchteling) was hij door 'zijn late geboorte', op 3 april 1930, te jong om echt actief te zijn geweest tijdens de twaalf jaar durende nazitijd. Zijn katholieke ouders waren geen fanatieke nazi's.

Toch ging de oorlog niet aan de jonge Helmut voorbij. Oudere broer Walter werd in 1944 als soldaat bij een bombardement gedood. Ook woonplaats Ludwigshafen, vestigingsoord van chemieconcern BASF, werd vaak gebombardeerd. Tieners als Kohl werden ingezet om puin te ruimen en lijken te bergen. Aan het eind van deze verschrikkelijke tijd onderging hij nog een begin van een militaire opleiding als Flakhelfer, als lid van de luchtafweer. Hij werd in nota bene Berchtesgaden, het geliefde vakantieoord van Hitler in Beieren, gelegerd. Tot oorlogshandelingen kwam het niet meer.

De jonge Helmut liep na 7 mei samen met drie vrienden naar huis. Het was een lange voettocht door het chaotische Zuid-Duitsland naar Rijnland-Palts. De oorlog was voorbij, maar onderweg kwamen ze langs lantaarnpalen, waaraan nog jonge deserteurs hingen met het opschrift: 'Ich bin ein Vaterlandsverräter.' Tijdens hun voettocht werden de jongens in elkaar geslagen door vrijgelaten Poolse dwangarbeiders. Amerikaanse soldaten hielpen het viertal uiteindelijk over de Rijn.

Eenmaal thuis zou de jonge Helmut volgens een van zijn biografen tegen moeder Cäcilie gezegd hebben: 'Als ik het later voor het zeggen heb, wordt het nooit meer oorlog.'  Zijn moeder vond het overigens jaren later geen goed idee dat Kohl zijn eerste zoon Walter noemde. 'Daag je daarmee het lot niet uit'?, vroeg ze hem. Behalve de oudere broer, was immers ook een ander familielid, oom Walter, als Duits soldaat gevallen. In 1914, tijdens de Eerste Wereldoorlog.

Kohl over zijn zoontje: 'Ik beloof dat hij niet zal sneuvelen in een oorlog tussen Europese staten.' Tegen een verslaggever van Le Monde zei hij in 1996: 'Ik ben voorstander van een verenigd Europa, omdat ik het mijn moeder beloofd heb.'

Maar zover was het nog lang niet, in de roerige zomer van 1945. De jonge Kohl ging weer naar school. Hij studeerde rechten, geschiedenis en staatswetenschap en ging in Ludwigshafen bij een chemieconcern werken. Daarnaast werd hij al jong lid van de CDU. Binnen deze partij maakte hij snel carrière in Rijnland-Palts. In 1969 werd hij minister-president van de deelstaat. Landelijk nam hij het namens CDU/CSU in 1976 op tegen SPD'er Helmut Schmidt, die hem, dankzij diens verbintenis met de liberale partij FDP, de weg naar het kanselierschap nog afsneed. In 1982 trok de FDP echter de handen af van Schmidt en kon Kohl alsnog bondskanselier worden. Na de verkiezingen van 1983 metselde Kohl een stevig pact met de liberalen van de FDP dat zestien jaar stand zou houden.

Kohl zette, met zijn minister van Buitenlandse Zaken Hans-Dietrich Genscher, de 'Oostpolitiek' van zijn voorgangers voort. Toenadering tot de Sovjet-Unie, een verdere normalisering van de relatie met het DDR-bewind van Erich Honecker. Met de Amerikaanse president Ronald Reagan waren de betrekkingen opperbest - Kohl was een warm pleitbezorger van de stationering van kruisraketten op Duitse bodem - al was er even sprake van een rel toen hij de Amerikaanse staatsman over de militaire begraafplaats van Bitburg voerde, daar waar ook SS'ers liggen. Eerder had Kohl nog hand in hand gestaan met François Mitterrand op het slagveld van Verdun.

Zelfmoord

In zijn privéleven bleef ellende hem in die dagen niet bespaard. Zijn vrouw Hannelore, met wie hij meer dan vijftig jaar samen was, leed aan een pijnlijke lichtallergie en pleegde in 2001 zelfmoord. In de jaren daarna werkte hij aan zijn memoires en voerde urenlange gesprekken met biograaf Heribert Schwan, met wie hij later overigens ernstig gebrouilleerd raakte. Schwan publiceerde in 2014 het enigszins schandaleuze boek Vermächtniss. Die Kohl Protokolle, maar moest delen later schrappen van de rechter. 

In 2008 trouwde Kohl met de 35 jaar jongere Maike Richter. Zij had in de jaren negentig op zijn kantoor in Berlijn gewerkt. Met zijn beide zonen - geen voorstander van de relatie met Richter - had hij op dat moment al geen contact meer. Eerder, in februari 2008, was hij in zijn huis in Oggersheim, een buitenwijk van Ludwigshafen, ernstig ten val gekomen. Sindsdien sprak de kanselier van de eenheid moeilijk en zat 'de Reus uit het Rijnland', over wiens dialect zo vaak grappen waren gemaakt, in een rolstoel.

Toch liet hij zich nog regelmatig in de openbaarheid zien. Samen met zijn tweede vrouw ('zonder haar had ik niet meer geleefd') was hij vooral aanwezig bij festiviteiten die rond zijn eigen persoon georganiseerd werden. 

Angela Merkel, die hij in de omstreden 'biografie' Vermächtniss. Die Kohl Protokolle omschreef als 'een meisje dat niet met mes en vork kon eten', dezelfde vrouw die hem eind jaren negentig tot aftreden dwong, liep hij af en toe ook graag nog voor de voeten. 

In april 2016 ontving Kohl de Hongaarse premier Viktor Orbán thuis in Ludwigshafen-Oggersheim. Een regelrecht affront tegenover zijn partijgenote, die vanwege haar vluchtelingenpolitiek de nodige aanvaringen had gehad met de rechts-populistische Hongaar. Bild Zeitung, uitgever Kai Diekmann kwam vaak over de vloer, berichtte gretig over het treffen.

Het westen en Rusland moeten blijven praten

Zijn vriend Gorbatsjov zag hij het laatst rond de viering van de 25ste verjaardag van de val van de Muur, in november 2014.

De twee stokoude vrienden haalden in een hotel in Berlijn herinneringen op en toonden zich bezorgd over de toestand in Oekraïne. Kohl: 'We moeten niet alles verspelen wat we destijds bereikt hebben. Het Westen en Rusland moeten blijven praten.' 

Zijn oude vriend knikte.

Reacties op het overlijden van Helmut Kohl:

Oud-president George H.W. Bush: 'Mijn vrouw en ik rouwen om het verlies van een echte vriend van de vrijheid, een man die ik beschouw als een van de grootste leiders van het naoorlogse Europa.'

Partijbestuur van het CDU in een tweet met een foto van Kohl: 'We treuren. RIP, Helmut Kohl.'

Gerhard Schroeder (SPD), Kohl's opvolger als kanselier: 'Een grote patriot en Europeaan. De hereniging van ons land zal voor altijd met hem zijn verbonden.'

Woordvoerder bondskanselier Angela Merkel: 'Wij zijn in diepe rouw gehuld vanwege het verlies van een grote Duitser en Europeaan.'

Jean-Claude Juncker, EU-president: 'Helmuts dood doet mij veel pijn. Mijn mentor, mijn vriend, de essentie van Europa, hij zal ontzettend, ontzettend gemist worden.'

Oud-president Bill Clinton: 'De belangrijkste Europese staatsman sinds de Tweede Wereldoorlog'.

Premier Mark Rutte: 'Helmut Kohl heeft als bondskanselier van de eenheid de Duitse geschiedenis en daarmee de Europese eigenhandig vorm gegeven. Duitsland verliest een groot staatsman die overtuiging en daadkracht paarde aan overleg en zorgvuldigheid. We herdenken hem met diep respect.'

Duitse minister van Buitenlandse Zaken Sigmar Gabriel: 'Een groot Duits staatsman, een grote Europeaan.'

Sandro Gozi, minister Europese Zaken Italië: 'Wij hebben een Europeaan met visie en moed verloren. Wij moeten zijn voorbeeld volgen en de EU opnieuw lanceren.'