Aanhangers van President Erdogan vieren de overwinning
Aanhangers van President Erdogan vieren de overwinning © REUTERS

Erdogan boekt nipte overwinning: wat staat een verdeeld Turkije te wachten?

Turkije gaat een onzekere toekomst tegemoet. De nipte overwinning van de Turkse president Recep Tayyip Erdogan zondag legt de extreme verdeeldheid onder de Turkse bevolking bloot en vormt zo een zwakke bodem voor de legitimiteit van zijn ambities: de vorming van een nieuw machtig Ottomaans Rijk onder het sterke leiderschap van één man.

Terwijl Erdogan zondagavond zijn overwinning vierde in Ankara, gingen in Istanbul demonstranten de straat op om, slaand op potten en pannen, hun ongenoegen te uiten over de uitkomst. Erdogan  heeft de steun verloren van de stad waar hij zijn politieke carrière als burgemeester is begonnen. In de grote steden stemde de meerderheid van de bevolking tegen de grondwetswijziging die vanaf 2019 de president hoofd van de regering maakt, de controlerende rol van het parlement beperkt en de president grote invloed geeft op de benoemingen van ministers, rechters, universiteitshoofden en hoge ambtenaren.

Erdogan won het controversiële referendum, dat door de rest van de wereld met ingehouden adem werd gevolgd, volgens het staatspersbureau Anadolu met 51,4 tegen 48,6 procent van de stemmen. De opkomst was hoog: 86 procent. De oppositie eist een gedeeltelijke hertelling omdat er gerommeld en gemanipuleerd zou zijn op de stemkantoren. De officiële uitkomst volgt waarschijnlijk pas volgende week. De eerste bezorgde reacties kwamen zondagavond al binnen. Volgens Turkije-expert van het Europees Parlement Kati Piri kan het boek voor Europese toetreding definitief worden gesloten.

Er viel ook opluchting te beluisteren. De Duitse minister van Buitenlandse Zaken Sigmar Gabriel zei blij te zijn dat het referendum achter de rug is en de uitkomst te zullen respecteren 'mocht die democratisch tot stand zijn  gekomen'. De betrekkingen met Duitsland en Nederland waren op een dieptepunt beland nadat beide landen Turkse verkiezingscampagnes verboden of wilden verbieden. De woede hierover bij de Turkse diaspora heeft Erdogan wellicht zelfs net aan de nipte meerderheid van 1,25 miljoen stemmen geholpen: bijna tweederde van de 3 miljoen Turkse stemgerechtigden in Europa stemde 'ja' - van de Turkse Nederlanders stemde 71 procent 'ja' (bij een opkomst van 45 procent).

Erdogan kondigde vorige week al aan de betrekkingen met de oude bondgenoot Europa te willen 'heroverwegen' als hij het referendum zou winnen

De overwinning zal Erdogans toon richting Europa vermoedelijk niet doen matigen. Integendeel. De Turkse minister van Buitenlandse Zaken, Mevlut Cavusoglu, bejubelde zondagavond de overwinning van zijn president waarbij hij uithaalde naar 'het buitenland' dat vergeefs had geprobeerd 'het Turkse volk te vertellen wat het moest doen'. Erdogan kondigde vorige week al aan de betrekkingen met de oude bondgenoot Europa te willen 'heroverwegen' als hij het referendum zou winnen. Ook dreigde hij de vluchtelingendeal te verbreken, die vorig jaar een einde maakte aan de Syrische vluchtelingenstroom naar Griekenland.

Ook in eigen land zullen Erdogans 'vijanden' het niet makkelijker krijgen. Zijn plannen voor de herinvoering van de doodstraf en de bouw van 175 nieuwe gevangenissen voorspellen niet veel goeds voor de honderdduizenden politieke tegenstanders die nu al op ondemocratische wijze de mond zijn gesnoerd. Tot nog toe kon Erdogan zijn gang gaan onder het mom van de noodtoestand die van kracht is sinds de mislukte coup in de zomer van 2016. In de toekomst kan hij per decreet regeren, zijn eigen wetten doordrukken en tegenstanders op cruciale posities ontslaan en vervangen.

Wat betreft de buitenlandse politiek is het onvoorspelbaar wat Erdogan zal doen met zijn versterkte machtspositie. Het afgelopen jaar leek hij de oude NAVO-bondgenoten de rug wil toe te willen keren en zich meer te willen richten op Rusland, waarbij hij zou toestaan de Syrische premier Assad in het zadel te houden. Maar zijn eigen geheime agenda over de Koerden in eigen land en in de grensgebieden van Syrië en Irak, waar de olievoorraden liggen uit het oude Ottomaanse Rijk, zal mogelijk elk nieuwe bondgenootschap in de weg staan.

President Erdogan voorspelt gouden tijden voor Turkije vanaf 2023, de honderdste verjaardag van de Turkse Republiek. Als hij dit imperium wil bouwen op de economische pijlers waaraan Turkije zijn welvaartsgroei van de afgelopen twee decennia heeft te danken, kan hij het zich niet veroorloven om verder te vervreemden van het Westen. Bovendien zal Erdogan eerst de presidentsverkiezingen van 2019 moeten winnen voordat hij zijn Ottomaanse droom kan waarmaken. Gezien de krappe meerderheid van afgelopen zondag zou hij er verstandig aan doen wat in te binden. Maar met zijn grillige karakter zou hij evengoed zijn toon kunnen verharden.

Meer over de uitslag van het Turkse referendum

Waarom de Turken ja stemden: 'Erdogan heeft al vijftien jaar geregeerd zonder problemen. Dan mag hij dat van mij nog tien jaar doen.'

President Recep Tayyip Erdogan zei zelf uit dat een ja-stem 'een keuze voor verandering en omvorming van het bestuurssysteem' is. Welke veranderingen bedoelt hij hiermee en wat is hij van plan?

Het hoofd van de Turkse kiesraad heeft het ja-kamp zondagavond tot winnaar verklaard van het referendum over de grondwetswijziging. Nadat 99 procent van de stemmen was geteld, bleek dat de voorstanders van meer macht voor de president met 51 procent net in de meerderheid waren. De officiële uitslag wordt pas over 11 of 12 dagen bekendgemaakt.

Lees hier de internationale reacties op de uitslag van het Turkse referendum.