Wij allemaal zijn de massamens
© .
De opstand van de massamens
José Ortega y Gasset

De opstand van de massamens

Non-fictie

Wij allemaal zijn de massamens

Denkbeelden uit 1930 nog altijd actueel

De massamens beseft niet waaraan hij zijn welvaart te danken heeft en gedraagt zich als een verwend kind. Deze en andere denkbeelden van José Ortega y Gasset uit 1930 zijn nog uiterst actueel.

Het zijn vooral historici en historisch georiënteerde denkers die de bijzonderheid en uniciteit van ons moderne tijdperk beklemtonen. De moderniteit, zoals dit laatste met een vakterm heet, verschilt volgens hen totaal en radicaal van de lange hieraan voorafgaande geschiedenis van de mensheid, die dan als de traditie wordt omschreven. Om ons tot Nederlandse denkers te beperken: de historicus Jan Romein had het over het A.M.P., het Algemeen Menselijk Patroon, waar de moderniteit mee gebroken zou hebben; mijn collega filosoof Koo van der Wal stelt dat wij moderne mensen in een 'omgekeerde wereld' leven: het wereldbeeld en het mensbeeld uit de traditie staan letterlijk op hun kop; de Groningse historicus Auke van der Woud heeft het na zijn eerdere bestseller Een nieuwe wereld nu over de geboorte van De nieuwe mens, waar vanaf het eind van de negentiende eeuw in ons land sprake van was.

Massamens

Het klinkt paradoxaal om te stellen dat aan deze reeks van vaderlandse teksten onlangs een nieuwe is toegevoegd: De opstand van de massamens van José Ortega y Gasset. Het gaat hier tenslotte om een boek van een Spaanse filosoof, dat uit 1930 dateert en dat toen al snel vertaald werd als De opstand der horden. Ik kende deze titel uit mijn studententijd. Hij trok mij niet aan omdat hij suggereerde dat het hier om het zoveelste werk ging dat de opkomst van fascisme en communisme beschreef. De nieuwe titel laat echter zien dat het boek gaat over de grote historische omwenteling van traditie naar moderniteit. Want zoals vertaler Diederik Boomsma met recht stelt: de massamens zit in ons allemaal. Het is het nieuwe menstype waar Romein, Van der Wal en Van der Woud het over hebben.

Was de titel daarom in de vorige eeuw fout vertaald? Dat lijkt mij niet het geval. In Aan de rand van de wereld, een serie fraaie beschouwingen over Michel Houellebecq, laat diens vaste vertaler Martin de Haan de problematiek van het vertalen scherp naar voren komen. Volgens hem bestaat er geen in steen gebeiteld werk als een objectief uitgangspunt, maar is het kunstwerk 'essentieel mobiel, al naar gelang van degenen die het in zich opnemen, al naar gelang van de tijd'.

Dat geldt zonder meer voor De opstand van de massamens. In een andere tijd, een kleine eeuw nadat Ortega zijn analyses en voorspellingen opschreef, ontdekken hedendaagse mensen dat deze niet over het verleden maar over henzelf handelen.

Wie is dan die massamens?

Conservatieve vooruitgang

Ortega wordt vaak als een cultuurkritische conservatief omschreven. Wie zijn boek leest, merkt dat het niet zo simpel ligt. Hij hoort eerder bij een groep denkers die in een mede door Thierry Baudet geredigeerde bundel onder het kopje van Conservatieve Vooruitgang werden samengebracht. Het artikel over Ortega in deze bundel was overigens van de hand van Diederik Boomsma.

De vooruitgang in de moderne tijd wordt door Ortega vooral gezocht in de enorme verhoging van het levenspeil die dankzij de liberale democratie en de industrialisering in de negentiende eeuw begon. De modale moderne mens leeft op een consumptieniveau dat vroeger alleen voor aristocraten haalbaar was. Al het goede en het kwade van de moderne wereld vinden volgens de Spaanse filosoof hun oorsprong en oorzaak in deze algehele verhoging van het levenspeil. Het goede ziet hij in een fenomenale groei van levenskracht en levensmogelijkheden. Ortega keert zich daarom fel tegen denkers die de ondergang van het Avondland en de algemene decadentie van Europa verkondigden.

Het kwade bestaat er volgens hem uit dat de massamens niet beseft waaraan hij zijn enorm gegroeide welvaart te danken heeft. Een dankbare terugblik op de geschiedenis die dit heeft mogelijk gemaakt, ontbreekt bij hem. De waarden en idealen uit de negentiende en de voorafgaande eeuwen zijn grotendeels voor hem verloren gegaan. De massamens ervaart zijn toestand als natuurlijk en vanzelfsprekend, als een gegeven waar hij recht op heeft in plaats van hem te zien als een situatie die ook plichten en verantwoordelijkheid met zich meebrengt. Hij ontbeert daardoor bescheidenheid, gedraagt zich als een verwend kind en erkent geen autoriteit die hem kan helpen zijn leven richting te geven.

Cultuurpessimisme

Zo, kort geformuleerd, klinkt dit als onversneden cultuurpessimisme. Maar vergeleken met andere cultuurcritici als Nietzsche met zijn 'laatste mens' die alleen maar passief kan genieten en consumeren en Heidegger met zijn 'men' dat elke authenticiteit wegdrukt, vult Ortega zijn begrip van de massamens op met een concrete en ook nu nog herkenbare inhoud. Bezoekers van De late Rembrandt zullen nauwelijks opkijken van zijn observatie over de volheid van zowel de stranden als de cultuurtempels.

Dat Ortega geen simpele cultuurpessimist is, zien we ook helder in zijn beschouwingen over Europa. Hij besteedt een uitgebreid historisch hoofdstuk aan staatsvorming, waarin hij zowel de lof zingt van de klassieke polis als van de moderne natiestaat. Maar hij laat ook zien dat deze laatste in hegeliaanse zin 'opgeheven' moet worden, zowel behouden als in een groter Europees geheel geïntegreerd. Dat betekent niet dat alle verschillen tussen naties en volkeren dienen te verdwijnen. Integendeel, de kracht van Europa ligt juist in zijn veelkleurig pluralisme. Dat moet dan ook in een verder proces van staatsvorming behouden worden. Ook vanwege dit goed beargumenteerde pleidooi voor de opheffing van de natiestaat, is De opstand van de massamens een actueel en urgent boek.

Volg en lees meer over:

Reacties (1)

U hebt javascript nodig om een reactie achter te laten.
Plaats een reactie Nog 600 tekens
Uw waardering
  • Luctor -
    Dit boek vormt zo lijkt me in feite het eerste van een tweeluik met de roman Privéleven, van De Sagarra. De opstand der Horden dateert overigens uit 1926. Privéleven dateert uit 1932 en is waarschijnlijk mede geïnspireerd door het boek van Ortega y Gasset.