Foto uit Beyond Maps and Atlases
Foto uit Beyond Maps and Atlases © Bertien Van Manen

Van Manen zoekt de ziel in zichzelf

Haalde Van Manen met haar vroegere werk de ziel naar boven uit Russische en Chinese culturen, nu zoekt ze de ziel in zichzelf. Wat Van Manen ons doet voelen, is dat rouw ook de zintuiglijke waarneming kan beïnvloeden.


Beyond Maps and Atlases
Van: Bertien van Manen.
60 pagina’s,
32 kleurenfoto’s.
Mack, 40 euro.

Op de grond ligt een lam, de ogen uitgepikt, de ribben kaal geknauwd, daarachter de vliezige ingewanden. Vachtpluizen liggen rond het kadavertje. Nee, er is niets dartels aan de foto van Bertien van Manen uit haar nieuwe boek Beyond Maps and Atlases. Het is een memento mori van het grimmiger soort. Kijk maar eens goed, jongens en meisjes, ze huppelen niet allemaal door de wei, lammetjes gaan ook wel eens dood. Zomaar. En als wij mensen ze niet aan het spit rijgen, peuzelen de vossen en kraaien er wel aan. Niet fijn om te zien hè, maar kijk toch maar, daar steek je wat van op - je hoort het Bertien van Manen bijna zeggen.

De dood waart rond in een boek dat, getuige de titel, de grenzen overschrijdt van het bekende, van de wereld zoals we die in kaart hebben gebracht. Van Manen doet niet geheimzinnig over de aanleiding van haar tocht naar het onbekende: toen zij ging fotograferen in Ierland, waar alle beelden uit het boek tot stand kwamen, was haar man net overleden. De neerslag van haar omzwervingen zijn foto's waarin afwezigheid en niet-aanwezigheid de belangrijkste constanten zijn. Je kunt die absentie omfloerst voelbaar maken, de literatuur en de kunsten hebben daar hun technieken voor. Maar je kunt het ook rauw, aangevreten, aards en in volle ontluistering laten zien, zoals Van Manen doet. Of zoals haar Amerikaanse vakgenoot Sally Mann eerder met zwart-witfoto's de stadia van ontbinding van lijken laat zien.

Overweldigend landschap

De titel van Van Manens boek is ontleend aan het gedicht Herbal uit de bundel Human Chain (2010) van de in 2013 gestorven Noord-Ierse dichter Seamus Heaney:

Where can it be found again, An elsewhere world, beyond

Maps and atlases,

Where all is woven into

And of itself, like a nest

Die weg van het vlees volgt Van Manen niet, afgezien van de foto van het lam. Haar zoektocht naar het onbekende voert haar door een overweldigend landschap. De nachten zijn koud en kil, het struikgewas ritselt in een zeebries die regen brengt, soms buldert een bergbeek. De zeldzame dieren en eenlingen die de fotografe ontmoet, dolen rond alsof ze uit het paradijs zijn verstoten - ontheemd. Soms ook figureren er binnenshuis personages. Twee vrouwen, die met schroom in de lens kijken, alsof ze niet weten hoe te reageren op de fotografe. Geheven armen van dansende vrouwen in een discotheek of op een feestje, geen gezicht, geen vrolijkheid te herkennen. Twee mannen aan de tafel in een pub, hun witte overhemden lichten spookachtig op.

De fotografe lijkt haar vertrouwdheid met de mensheid te hebben verloren. Je vraagt je af: is dit dezelfde Van Manen die kind aan huis is geweest bij Russen, Chinesen, Oost-Europeanen, bij boeren en stedelingen, bij Amerikaanse white trash in armoedige trailerparken? Die de toeschouwer met haar foto's kind aan huis maakte bij al die in onze ogen vreemde, verre culturen? Is dat dezelfde fotografe als van deze desolate beelden?

Toch wel.

Wat Van Manen ons doet voelen, is dat rouw niet alleen de geestes-gesteldheid, maar ook de zintuiglijke waarneming kan beïnvloeden. De boomtakken zonder bladeren kleuren bleek in haar flitslicht, als botten. Het onkruid in een wegberm lijkt vlam te vatten in de koplampen van haar auto. De ondergaande zon gluurt nog even onder een zware wolkenhemel en kleurt de oceaan schel goudgeel. Zo veel schoonheid, zo veel om je over te verbazen, maar degene met wie je het wilt delen, is er niet meer. Haalde Van Manen met haar vroegere werk de ziel naar boven uit Russische en Chinese culturen, nu zoekt ze de ziel in zichzelf. Onbarmhartig toont ze wat verlies doet en haar foto's getuigen van die fantoompijn. Hartverscheurend.


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.