Spinoza - Vijf wegen naar vrijheid is niet gemakkelijk
©

Spinoza - Vijf wegen naar vrijheid is niet gemakkelijk

Maarten van Buuren slaagt erin zijn passie voor Spinoza over te dragen op de lezer. Bij Spinoza zoekt en vindt de auteur door zorgvuldige analyse verheldering van het begrip vrijheid.

Wat is denken? Op het eerste gezicht lijkt het of je voor een antwoord op deze vraag bij de filosofen, de professionele denkers, moet zijn. Dat valt tegen. Toen Hannah Arendt afgelopen eeuw haar grote studie Denken schreef, vond zij weinig antwoorden bij filosofen. Wat die over het algemeen presenteren zijn de resultaten van hun denkproces, hun theorieën en systemen. Alleen bij Plato, in de figuur van Socrates die pratend en denkend in dialogen wordt opgevoerd, vond Arendt inspiratie. Om het denken op heterdaad te betrappen moet je kennelijk niet te veel van de wijsgeren verwachten.

Maarten van Buuren

Spinoza - Vijf wegen naar de vrijheid
Non-fictie
Ambo/Anthos; 240 pagina's; euro 19,99.

Arendts observaties gelden a fortiori voor de manier waarop veelal de geschiedenis van de filosofie wordt gepresenteerd. De ene historische figuur volgt netjes op de andere, de ene theorie lijkt de andere probleemloos af te wisselen. De ideeën van de grote denkers worden zo vaak vakkundig gepresenteerd, maar niet hun eigen denkproces en hun onderlinge gedachtenwisseling. Om die te ontdekken moet je bij relatieve buitenstaanders zijn, mensen in de marge, die gegrepen zijn door wat Arendt 'de wind van het denken' van een bepaalde filosoof noemt.

Lang geleden heb ik zo een schitterende studie van de arts Bert Keizer over Wittgenstein gerecenseerd. Meer dan alle professionele denkers bracht Keizer Wittgenstein tot leven. Nu ligt er een vergelijkbaar boek van Maarten van Buuren, emeritus hoogleraar Franse literatuur, over Spinoza op mijn bureau. Over Nederlands grootste filosoof verschijnen tegenwoordig veel studies, waarin Spinoza's systeem helder wordt gepresenteerd. Maar de relatieve buitenstaander Van Buuren slaagt erin om het denken zelf van Spinoza te volgen, waardoor hij zijn persoonlijke gegrepenheid op de lezer weet over te dragen.

Meedenken

Dat betekent wel dat Spinoza - Vijf wegen naar de vrijheid geen gemakkelijk boek is. Je moet als lezer meedenken door zowel met Spinoza als Van Buuren in gesprek te gaan. Laat ik maar een voorbeeld geven en een van de grootste problemen uit het werk van Spinoza, de relatie tussen noodzaak en vrijheid, bij de horens vatten. In het universum van Spinoza, waarin alle gebeurtenissen volgens een noodzakelijke reeks van oorzaken en gevolgen plaatsvinden, lijkt er geen ruimte voor vrijheid te bestaan. Toch verwacht Spinoza alle heil voor de mens van de uitoefening van zijn vrijheid. Hoe moeten we dat begrijpen? Van Buuren breekt zich het hoofd erover. Hij ontwikkelt hierbij een eigen voorbeeld dat hem helpt 'om inhoud te geven aan een stelling waarvan ik de diepgang moeilijk kan peilen'.

Het gaat om het vliegtuig van German Wings dat de copiloot liet neerstorten. De passagiers moeten zich de laatste vijf minuten bewust zijn geweest van het onvermijdbare noodlot. Waarschijnlijk was totale paniek of totale passiviteit het gevolg. Van Buuren vraagt zich nu af hoe hij zichzelf in die situatie zou hebben gedragen. Hij hoopt dat hij een boodschap op zijn smartphone aan zijn geliefden zou intikken. 'Op deze manier zou ik het einde dat zich als een noodlot aan mij presenteerde, ombuigen tot een daad waarin ik mij het gebeuren eigen maak en me daarin bevrijd.' Dit is inderdaad de soort bevrijding die Spinoza voorstelt. De passiviteit waarin wij meestal het leven over ons heen laten komen, kan omgezet worden in een actieve aanvaarding.

De verheldering die Van Buuren bij Spinoza zoekt en vindt, heeft veel te danken aan de zorgvuldige manier waarop hij diens begrippen analyseert. Het vrijheidsbegrip wordt bijvoorbeeld door hem in vijf 'raadselachtige' stellingen uiteengelegd, die hij uitvoerig bespreekt.

Daarbij gaat Van Buuren ook het gesprek met verwante denkers als Machiavelli en Hobbes aan. Of beter gezegd, hij gaat er met recht van uit dat Spinoza dat ook deed en dat maakt hij fraai zichtbaar. Het is spannend en vruchtbaar om je als lezer in dit gesprek te mengen.

Volg en lees meer over:

Reacties (1)

U hebt javascript nodig om een reactie achter te laten.
Plaats een reactie Nog 600 tekens
Uw waardering
  • Ikemp -
    Zou het niet zo kunnen zijn dat vrijheid terwijl er tevens een noodzakelijke reeks oorzaken is, erin bestaat dat je inderdaad een ander deelgenoot maakt van je streven, gevoelens of ervaringen? Althans zo begrepen wij Spinoza in Het boek Culture as Embodiment. Spinoza corrigeert Descartes op het punt van deelhebben aan een gemeenschap in plaats van dat alles zich van binnen bevindt. Dat is trouwens ook wat Hannah Arendt in Denken benadrukt: de interactie, het al doende maar dan niet geisoleerd tot inzicht komen.