De bedreigde zwaan, Jan Asselijn, ca. 1650
De bedreigde zwaan, Jan Asselijn, ca. 1650 © Rijksmuseum

Pleidooi Hermsen: er heerst collectieve depressiviteit

Boek (essay) - Mlancholie van de onrust

Joke Hermsen luidt de Maand van de Filosofie in met een boeiend betoog over melancholie. Ze zit de tijdgeest op de hielen. Diagnose: collectieve depressiviteit.

Voor de geschiedschrijvers van straks heeft Joke Hermsen alvast de laatste verkiezingsslogans onder elkaar gezet. De PVV meende dat Nederland 'weer van ons' moest worden. De VVD nam genoegen met Nederland dat Nederland bleef. En voorheen de PvdA ging de boer op met de sneue alliteratie 'Progressief Patriottisme'.

Goed om na verkiezingstijd te beseffen dat deze partijen in de aanloop bijna tweederde van de zetels bezet hielden. Dat moet over een aantal jaar, als het stof is neergedaald, te denken geven. Filosoof Hermsen neemt daarop een voorschotje. 'Een democratisch systeem moet juist ruimte geven aan pluraliteit', schrijft ze.

Maand van de Filosofie

Melancholie van de onrust

(essay) - Joke J. Hermsen

Stichting Maand van de Filosofie; 144 pagina's; euro 4,95

Met Melancholie van de onrust, waarmee de Maand van de Filosofie wordt ingeluid, zit Joke Hermsen de tijd op de hielen. Het beeld waaraan ze dat ophangt is dat van De bedreigde zwaan, een schilderij uit 1650 van Jan Asselijn. De zwaan in kwestie stuift op om haar nest te beschermen tegen de boze buitenwereld.

Destijds had het schilderij al een politieke lading. Als de raadspensionaris Johan de Witt stelde de zwaan zich teweer tegen de orangisten. Nu is de buitenwereld opnieuw boos, getuige die veelzeggende combinatie van conservatief en progressief patriottisme.

Hermsen jaagt op de tijdgeest onder een titel die met zichzelf in tegenspraak lijkt: Melancholie van de onrust. Veronderstelt die gemoedstoestand niet een stille wanhoop? De mens twijfelt aan de zin van het bestaan na het verlies van een naaste of uit treurnis om de voorbije kindertijd. Hoe dan ook, Hermsen vindt dat de melancholie gekoesterd moet worden als bron van creativiteit.

Boeiend betoog

Haar pleidooi wordt een pamflet zodra het verband met het tweede deel van de titel is gelegd. De stille wanhoop is op hol geslagen. Depressief luidt tegenwoordig de diagnose, een collectieve aandoening die de mens angstig en negatief stemt. Hermsen: 'Hoe minder mensen controle hebben over hun angststressoren, hoe minder ze in staat zijn die te relativeren, des te groter de kans op depressiviteit.'

Het heeft een boeiend betoog opgeleverd dat enigszins lijdt onder de vele verwijzingen. Op elke pagina moet langs een of meer wijsgeren geslalomd worden. Dat hindert het lezen. Eigenlijk had Hermsen kunnen volstaan met dat treffende motto, ontleend aan Susan Sontag: 'Depression is melancholy minus its charms.'