Nieuwe roman ontdekt in literair nalatenschap Lenz
© .

Nieuwe roman ontdekt in literair nalatenschap Lenz

Boekrecensie anti-oorlogsroman

Siegfried Lenz was een groot verteller, maar de Duitse uitgever zag in 1951 geen brood in zijn Der Überläufer. De anti-oorlogsroman werd ontdekt in zijn nalatenschap en voerde vorig jaar prompt de Duitse bestsellerlijsten aan. Nu vertaald.

Een enkele keer is er na de dood een kortstondige wederopstanding. Dat is Siegfried Lenz overkomen. De geliefde Duitse schrijver stierf in 2014 op 88-jarige leeftijd en twee jaar later stond hij weer boven aan de bestsellerlijst van het weekblad Der Spiegel met een nieuwe roman die was ontdekt in zijn literaire nalatenschap. Van deze roman, geschreven in 1951, is nu een Nederlandse vertaling verschenen, De overloper.

Wie nu deze boeiende anti-oorlogsroman leest over een groepje Duitse soldaten die in het laatste oorlogsjaar ergens aan het oostfront een spoordijk door een moerasgebied moesten bewaken en daarbij werden belaagd door Poolse partizanen, begrijpt niet waarom dit werk destijds door de Duitse uitgeverij Hoffmann und Campe werd afgewezen. En nog vreemder is eigenlijk dat het later evenmin werd uitgegeven.

Lenz was een groot verteller met een eigen, milde toon

In het begin van de roman zegt een bejaarde, dove apotheker dat hij zich niet wil herinneren, want herinneringen zijn 'zwaar als suikerzakken', waaronder je bezwijkt. Herinneringen moeten verdoofd worden, en daarom geeft de apotheker zichzelf een spuitje.

Deze openingsscène doet vermoeden dat de jonge Lenz besefte dat in de eveneens nog jonge Bondsrepubliek de oorlog en het naziverleden massaal werden verdrongen en herinneringen ongewenst waren. En precies dat kreeg hij dan ook te horen. Over een overloper kon 'in 1946 nog wel geschreven worden, maar nu wil niemand dat meer geweest zijn', stond in de afwijzende brief van zijn lector. 'Wij kennen de tijd en de ontwikkeling' en daarin paste deze roman niet, die Lenz 'mateloos zou kunnen schaden'.

Lenz was een groot verteller met een eigen, milde toon en veel empathie voor zijn personages. Bij hem stond steeds de mens centraal, het individu dat verantwoordelijk is voor zijn daden. Dit alles was in beginsel al aanwezig in De Overloper. Zijn beeldende beschrijvingen van het moeraslandschap en de dialogen tussen de soldaten die met ruwe grappen en zonderling gedrag weerstand boden aan de confrontatie met de dood, verraden de begenadigde verteller. Maar er worden ook harde waarheden geuit als 'wie beroepshalve oorlog voert, is een misdadiger'. En over de oorlog als waanzinnige paradox. 'Walter, wij zijn ook Duitsland en niet alleen de anderen', zegt Wolfgang. 'Het zou toch volslagen idioot zijn als wij als Duitsland ons zouden opofferen voor Duitsland, dus voor onszelf.'