De ondernemende staat
Mariana Mazzucato

De ondernemende staat

Non-fictie

De echte innovator: niet Apple, de staat

Meesurfende bedrijven

Technologiebedrijven profiteren volop van het denkwerk van de overheid. Mariana Mazzucato pleit ervoor bedrijfswinsten terug te laten vloeien naar de staat. Want die is de motor achter vernieuwing.

Apple-icoon Steve Jobs zelf gaf voortdurend voedsel aan de mythe dat je een beetje gek moet zijn om innovatief en succesvol te zijn in de kenniseconomie. Doe waar je zin in hebt en trek je niks aan van je omgeving - dat was de gouden formule van Apple, volgens Apple. De aandelenkoers van Apple steeg na de introductie van de iPod in 2001 van 8 dollar naar 700 dollar in 2011. Na vier jaar iPhone en twee jaar iPad maakte Apple in dat jaar 26 miljard dollar winst op een omzet van 76,4 miljard dollar. En dat terwijl het percentage dat Apple uitgaf aan onderzoek & ontwikkeling daalde van 8,2 procent van de omzet in 2001 naar 2,24 procent in 2011. Rara hoe kan dat?

Belastingontwijking

Mariana Mazzucato, hoogleraar economie en innovatie aan de universiteit van Sussex, geeft in De ondernemende staat het antwoord. Apple ontwikkelt geen nieuwe technologie, maar integreert wat anderen bedacht en ontwikkeld hebben, op kosten van de Amerikaanse belastingbetaler. Ze somt op: microprocessors, harde schijven, LCD-schermen, lithium-ion-batterijen, http, html, het internet, gps, SIRI, klikwielnavigatie, multi-touch-screens: het is allemaal het resultaat van de Amerikaanse overheid die onderzoek initieerde en financierde. Bij nader inzien eigenlijk voor de hand liggend, want, zo luidt de boodschap van Mazzucato, voor het op gang brengen van een kwantumsprong in technologische vooruitgang, en daarmee ook in economische groei, kan je niet zonder een instantie die grote risico's kan dragen en garant staat voor een integrale aanpak: de staat.

En wat krijgt de staat ervoor terug? 'Als Apple zijn Amerikaanse verdiensten netjes had opgegeven in de staat waar het grootste deel van zijn waarde gerealiseerd is', schrijft Mazzucato, 'zou de berucht hoge staatsschuld van Californië een stuk lager uitkomen.' De overheid doet de risicodragende investeringen, het bedrijf surft mee op de golven van de research en ontwijkt vervolgens voor miljarden aan belasting. Mazzucato laat zien dat dit verhaal van de ondernemende staat en het op de bagagedrager springende bedrijfsleven opgaat voor zo ongeveer alles wat te maken heeft met informatietechnologie, biotechnologie, nanotechnologie en de ontwikkeling van geneesmiddelen.

Groene revolutie

Met haar ontmaskering van de mythes over de suffe staat en de dynamische markt is de van oorsprong Italiaanse Mariana Mazzucato de darling van denkend links. De oerversie van The Entrepreneurial State verscheen in 2011 als essay voor Policy Network, een toonaangevende progressieve denktank in Londen. Twee jaar later kwam de uitgewerkte versie in boekvorm. Haar timing is perfect, want de volgende revolutie dient zich al aan: de groene revolutie.

Hernieuwbare energie is de energie van de toekomst - vanwege het milieu, maar ook om opnieuw een sprong te maken naar echte economische groei. Die toekomst komt er alleen als de overheden net zo zelfbewust de regie naar zich toetrekken als de Amerikaanse staat dat de afgelopen decennia deed met de ontwikkeling van de informatietechnologie. Mazzucato bespreekt de initiatieven die overheden tot dusver hebben genomen. Spectaculair is het twaalfde Chinese vijfjarenplan (2011-2015) dat voorziet in 1.500 miljard dollar aan groene investeringen, met name in zonne-energie en windenergie.

Verwacht niet te veel van durfkapitaal, want dat is gericht op winst op de korte termijn. De groene revolutie is een kwestie van een generatie of twee. In de tussentijd adviseert Mazzucato om steun en belastingkorting voor bedrijven te schrappen. Zorg ervoor dat de opbrengsten van publiek gefinancierde investeringen, zoals de winsten van Apple, voor een deel weer terugkomen bij de overheid. Gebruik de vrijkomende gelden om, naar het voorbeeld van het Amerikaanse DARPA (Defense Advanced Research Project Agency, de regisseur van de informatierevolutie) innovatie direct mogelijk te maken via een door de overheid gestuurd netwerk van instellingen.