Confucianistisch communisme
© Getty
China & de barbaren
Henk Schulte Nordholt

China & de barbaren

Non-fictie

Confucianistisch communisme

Het Chinese denken over de wereldorde

Sinoloog Henk Schulte Nordholt gidst de lezer knap door eeuwen Chinese filosofie om de houding van Peking tegenover het Westen beter te kunnen begrijpen.

Vroeg of laat wordt iedere westerling in China geconfronteerd met het diepgewortelde Chinese superioriteitsbesef. Zelfs de armste, ongeletterde boer is ervan overtuigd dat zijn beschaving de oudste en hoogst ontwikkelde cultuur op aarde is. Wie contact zoekt met China, doet dat vanuit de nederige wens zich te laten beschaven. Barbaren laten zich assimileren of erkennen de Chinese keizer als opperwezen door een knieval voor hem te maken. Andere opties waren er heel lang niet.

Tot er begin negentiende eeuw een nieuw soort barbaren opdook, in de vorm van roodharige mannen met grote neuzen en blauwe ogen. Die wilden helemaal niet worden geciviliseerd; ze dwongen China met kanonnen tot handel. Dit was de eerste kennismaking met het Westen en die is China niet bevallen. Nog steeds koestert China een diep wantrouwen tegen de westerse wereldorde.

Een schizofreen land

In China & de barbaren ontleedt zakenman en sinoloog Henk Schulte Nordholt (1953) het Chinese denken over de wereldorde van de toekomst. Dat wil zeggen: het verleden, want Chinezen kijken terug als ze vooruitdenken. China is een schizofreen land, dat soms niet lijkt te weten waar het zich bevindt, waar het voor staat en waar het naartoe gaat. Die vaagheden vinden Chinezen niet zo erg; ze zijn dol op dualiteit. Het is de westerse geest die snakt naar logische duiding, in plaats van al die verschillende Chinese waarheden, die naast en soms haaks op elkaar bestaan.

Tijdens zijn interessante rondgang langs vooraanstaande intellectuelen slaan nationalisten Schulte Nordholt om de oren met oorlogstaal. Hij rilt mee met de enkele vrijdenker die klaagt over het ijzige politieke klimaat. In China mag je alles zeggen, zolang je het maar in je eentje zegt - een gehoor zoeken voor dissidente denkbeelden wordt niet getolereerd. Voor politiek liberaal gedachtengoed, dus democratisering, is geen plaats. Schulte Nordholt vestigt zijn hoop niet op een democratisch China als ideale partner voor het Westen, maar op een Chinese derde weg, waarbij democratisering noch nationalisme de toon zet. Peking weet dan uit de eigen intellectuele en filosofische tradities genoeg wijsheid te destilleren om op een vredige manier de wereld naar zijn hand te zetten. Als er geen oorlog komt, is het al heel mooi, is de sombere maar realistische conclusie.

Om de lezer rijp te maken voor dat betoog gidst Schulte Nordholt knap door eeuwen Chinese filosofie. Terecht besteedt hij veel aandacht aan het confucianisme, dat de afgelopen jaren wordt geherwaardeerd als de ziel van China. Confucianistisch gedachtengoed fungeert in toenemende mate als opvulling van de leeggelopen communistische heilsleer. Zelfverbetering door onderwijs, deugdzaamheid en zachte overreding staan centraal. Maar ook onwrikbaar autoriteitsdenken - niet voor niets vindt de Chinese communistische partij, die vooral bezig is zichzelf als Eeuwige Partij aan de macht te houden, Confucius heel handig gedachtengoed.

Gevaarlijke regionale spanningen

Dan pikt Schulte Nordholt ook de krenten uit de pap van de belangrijkste studies over de verhouding tussen China en de rest van wereld. Zo schept hij helderheid in de verwarrende werkelijkheid.

De toenemende invloed van China staat bol van de tegenstrijdigheden. China verkoopt zijn opkomst als vreedzaam. In het Chinese dna zou het gen voor buitenlandse invasies zelfs ontbreken. Chinese neo-confucianisten beloven dat het tijdperk van 'Grote Harmonie waar alles onder de hemel eerlijk verdeeld is' aanbreekt als China eenmaal zijn rechtmatige positie in de wereld heeft ingenomen.

De Chinese ambities leiden tot gevaarlijke regionale spanningen. Zo maakt Peking met landaanwinningsprojecten van de Zuid-Chinese Zee een soort Chinese binnenzee - en negeert daarbij de aanspraken van Aziatische buren op delen van diezelfde zee. Het risico op een regionaal of zelfs mondiaal conflict is nu al levensgroot. De Zuid-Chinese Zee is volgens een website die geassocieerd wordt met het Chinese Volksbevrijdingsleger slechts een van de zes oorlogsgebieden op een to-dolijstje van Chinese generaals. Hoezo grote harmonie?

Zo heeft dit boek nog meer beklemmende scenario's over de toekomstige Chinese wereldorde. China is een eenzame grootmacht, die de rest van de wereld wantrouwt en geobsedeerd is door het visioen van herstel van de oude glorie. Terug naar de tijd dat barbaren hun plaats nog kenden. Zij bogen netjes voor de keizer.