Op 26 april 2015 werd Baris Önder geliquideerd. Hij was net als zijn vader een bekende in het Amsterdamse criminele milieu.
Op 26 april 2015 werd Baris Önder geliquideerd. Hij was net als zijn vader een bekende in het Amsterdamse criminele milieu. © Olim Bajmat

Zoon van crimineel gaat bijna altijd vader achterna

Bijna alle zonen van Amsterdamse beroepscriminelen belanden in de misdaad, blijkt uit onderzoek van de Vrije Universiteit. De helft van hen heeft zelfs al in de gevangenis gezeten.

Ga maar achter je oudere broertje aan, zei de ouder. En hup, daar rende het jongste kind door het huis om zijn opdracht uit te voeren. Op jacht naar zijn broertje. Met een vuurwapen in de hand. Op de achtergrond was een van zijn ouders te horen die hem aanmoedigde om zijn broer onder schot te houden.

Het is een van de scènes uit een zelfgemaakt filmpje dat rechercheurs van de Amsterdamse politie aantroffen op een in beslag genomen telefoon van een verdachte. 'Criminele ouders nemen hun kind mee in hun wereld. De kinderen krijgen een volstrekt verkeerd beeld van wat normaal is', zegt Hanneke Ekelmans, hoofd operatie van de Amsterdamse politie.

In opdracht van de politie onderzocht de Vrije Universiteit Amsterdam voor het eerst hoe het de kinderen van zogenoemde ABC'ers - Amsterdamse beroepscriminelen- vergaat. Onderzoekster Meintje van Dijk nam politie-, justitie- en jeugdzorgdossiers van 25 gezinnen onder de loep, van de ouders en hun 76 kinderen. 'De focus van het onderzoek lag vooral op de 44 kinderen die tussen de 19 een 33 jaar oud zijn.' Hun gemiddelde leeftijd: 23 jaar.

Negen op de tien

Als ik de cynische benadering erop loslaat dan faciliteren de vrouwen uit criminele gezinnen de mannen, en profiteren ze er net zo goed van

Hanneke Ekelmans, hoofd operatie van de Amsterdamse politie

Wat blijkt: negen van de tien zonen komt met justitie in aanraking. De helft valt zelfs in de zwaardere categorie, zij hebben al in detentie gezeten en maakten zich onder andere schuldig aan geweldsmisdrijven of werden betrapt met een wapen. Van de kinderen van ABC'ers is inmiddels één zelf geliquideerd. De 26-jarige Baris Önder werd in april 2015 met een automatisch wapen in zijn Audi onder vuur genomen in Osdorp.

'Dit is een heel hoge score', zegt Van Dijk over de jongens. 'Veel hoger dan het cijfer dat we uit eerder onderzoek kennen naar zonen van 'standaard'-criminelen. Die onderzoeken zijn niet helemaal te vergelijken, maar dan moet je denken aan ongeveer 60 procent.'

De dochters lijken het beter te doen: slechts de helft heeft antecedenten. Over het algemeen gaat het bij hen om enkele, lichte vergrijpen. 'Maar we zouden deze groep nog beter moeten onderzoeken', voegt Ekelmans toe. 'Want als ik de cynische benadering erop loslaat dan faciliteren de vrouwen uit criminele gezinnen de mannen, en profiteren ze er net zo goed van. Het is moeilijker te bewijzen, maar in mijn ogen niet minder crimineel. Je ziet ook dat sommige dochters een partner kiezen uit hetzelfde milieu.'

Traumatische jeugd

Een van de verklaringen voor het criminele gedrag zijn de vele traumatische ervaringen die de kinderen meekrijgen in hun jeugd. Zo ontdekte Van Dijk dat 95 procent hun vader langere tijd moest missen omdat deze in de gevangenis zat. In bijna 90 procent van de gevallen zijn de ouders gescheiden. En meer dan een op de drie heeft een vader die is geliquideerd.

Vaak komt de nieuwe partner van moeder ook uit het criminele circuit. Sommige vrouwen hadden zelfs met meerdere bekende namen van de Amsterdamse penoze een relatie. Van Dijk: 'Zo heeft één moeder met drie grote criminelen, die opvallend genoeg inmiddels alle drie geliquideerd of overleden zijn, een relatie gehad en een kind gekregen.'

Hoewel geld bij veel criminelen een motivatie is om misdrijven te plegen, is dat bij deze groep meestal niet het geval. Ekelmans: 'Het zijn een stel verwende gasten.' Zo bleek uit een recent rechercheonderzoek dat de tienerdochter van een gezin volledig op de hoogte was van de criminele activiteiten van de ouders. Grote sommen geld en dure spullen waren voor haar de normaalste zaak van de wereld. 'Dit maakt haar extra kwetsbaar voor een stap naar het criminele milieu. Voor hen is het een soort vanzelfsprekendheid om misdrijven te plegen. Niemand vertelt ze waarom je het niet zou doen. Ze hebben er voordeel van.'

Ook met drugsgebruik worden veel van de kinderen al jong geconfronteerd. Enkele kinderen hebben verteld dat ze xtc-pillen of lijntjes coke van hun ouders kregen.

Hulpverleners komen zelden binnen bij de gesloten gezinnen. 'Ze doen er alles aan om de instanties uit hun huis te houden, ze poeieren ze gewoon af', zegt Van Dijk. Zo vertelde een vader aan de jeugdreclassering dat alles goed ging met zijn zoon en dat hij gebroken had met zijn criminele vrienden. 'Toen werd het jeugdreclasseringstraject afgesloten. Niet veel later groeide de jongen uit tot een bekende crimineel.' Soms durfden de hulpverleners niet door te pakken vanwege de reputatie van vader, in andere gevallen hadden ze geen flauw idee dat vader een notoire crimineel was.

Uit Ekelmans onderzoek bleek bovendien dat de politie zelden bij jeugdzorg aan de bel heeft getrokken. 'Toen ik dat hoorde dacht ik: oei.' Want, zegt ze, 'nu je deze cijfers weet, kun je niet anders dan in een vroeg stadium heel alert zijn op deze kinderen.'

Liaisonofficier

Als er een liquidatie dreigt, is het niet handig als vader met het kind op de arm over straat gaat lopen

Hanneke Ekelmans, hoofd operatie van de Amsterdamse politie

Inmiddels werkt de Amsterdamse politie samen met een liaisonofficier van Bureau Jeugdzorg, die bijvoorbeeld meegaat met het arrestatieteam of praat met het gezin als bekend is dat pa op een dodenlijst staat.

Ekelmans: 'Meestal accepteert vader onze hulpaanbod niet. Maar we willen dan wel graag in gesprek over hoe je kunt voorkomen dat áls het gebeurt, het kind getuige is of erger: ook een slachtoffer wordt. Als er een liquidatie dreigt, is het niet handig als vader met het kind op de arm over straat gaat lopen.'

Onlangs deed een arrestatieteam - met zwaarbewapende agenten met bivakmutsen op - voor de derde keer een inval bij een woning. De man was niet thuis. Zijn vriendin en haar kind wel. De vrouw raakte helemaal in paniek toen het huis doorzocht werd en het was niet de eerste keer dat het kind zijn moeder zo zag. 'De stress van moeder had een duidelijke weerslag op het kind', zegt Ekelmans. De moeder had al wel contact gehad met hulpverleners, maar nooit vertelt over vaders activiteiten en de invallen van de arrestatieteams.

'Openheid van deze families moet je niet verwachten. Nu zorgen wij ervoor dat wij het doorgeven aan jeugdzorg zodat de gedragsverandering bij het kind te verklaren is. En in gevallen dat allebei de ouders worden opgepakt, proberen we met een hulpverlener ter plekke meteen opvang voor de kinderen te regelen. Dan hoeven ze niet mee naar het politiebureau, maar kunnen ze bijvoorbeeld meteen naar oma.'