Vorming van nieuw kabinet wordt heidens karwei

Paars-plus of nationaal door het midden? Het speculeren over coalities na de verkiezingen van 9 juni gaat van start.

 Job Cohen op bij bezoek bij de 100-jarige mevrouw Kroon: zijn laatste daad als burgemeester van Amsterdam. (Joost van den Broek/ de Volkskrant)
Job Cohen op bij bezoek bij de 100-jarige mevrouw Kroon: zijn laatste daad als burgemeester van Amsterdam. (Joost van den Broek/ de Volkskrant)

‘Het wordt óf een conservatief óf een groen-paars kabinet’, zegt Dick Pels, directeur van het wetenschappelijk bureau van GroenLinks, stellig. Met een schuine blik op de peilingen ziet Pels zeker kansen voor de optie PvdA, D66, VVD, GroenLinks. ‘De kiezer wil iets nieuws voor Nederland.’

Ook VVD-Kamerlid Han ten Broeke denkt dat Nederland boven alles de periode Balkenende zat is. ‘Er bestaat grote behoefte aan een einde van de betutteling. De puinhopen van Balkenende en Bos moeten geruimd worden.’

Puinhopen van paars

Maar hoe zat het ook al weer met ‘de puinhopen van Paars’? Acht jaar geleden draaiden de Nederlandse kiezers het tweede paarse kabinet-Kok met een ferme draai naar rechts de rug toe. In hun ogen had Paars II gefaald; wachtlijsten, files, vertragingen in het openbaar vervoer, integratieproblemen, alles werd op het bordje van de progressieve coalitie gelegd. Bijna de helft van de paarse stemmers van 1998 bleef bij de verkiezingen van 2002 thuis of liep over naar het CDA of de LPF.

D66 is altijd groot voorstander geweest van een progressief-liberale coalitie. Dat GroenLinks nu bij de paarse overwegingen betrokken wordt, heeft de partij niet alleen te danken aan het gebrek aan virtuele zetels bij de andere drie paarse kandidaten. Onder het bewind van partijleider Femke Halsema kwam een discussie op gang over de principes van de linkse politiek. Halsema legde de nadruk op individuele vrijheid en zelfontplooiing, een progressieve lijn. De verschillen met de VVD zijn in veel opzichten kleiner geworden.

Paars Plus

Maar Jan Pronk, minister in beide paarse kabinetten, vreest dat de slechte herinneringen aan Paars weer terugkomen, zodra Paars III, of ‘Paars Plus’ met GroenLinks erbij, echt in zicht zou komen. ‘Dan waait het stof gewoon weer op. Nog grotere problemen voorzie ik in de combinatie van de PvdA en de VVD. Op sociaal-economisch gebied zijn de tegenstellingen gigantisch, wat juist in crisistijd parten zal spelen.’

In de paarse jaren (1994-2002) was hét financiële vraagstuk: ‘Wat te doen met al het geld?’ De verschillen konden worden afgekocht: er ging geld naar de sociale zekerheid én de staatsschuld werd teruggedrongen. Kan niet meer.

Nationaal kabinet

Dat lijkt meteen ook het grootste bezwaar tegen de numeriek interessante variant PvdA-CDA-VVD, nu goed voor ruim zeventig zetels. Nog niet zolang geleden zou dat een nationaal kabinet zijn genoemd: alle stromingen bij elkaar. Maar sinds het opkomen van de SP en de PVV op beide vleugels is het perspectief veranderd. Nu geldt zo’n combinatie als een coalitie van de middenpartijen. Sinds Paars hebben ze alle al eens met elkaar geregeerd. Waarom nu niet met zijn drieën?

Doemen voor zo’n combinatie vele hobbels op, ook aan de andere kant van het spectrum zijn de problemen niet gering. Op sociaal-economisch gebied gaapt een groot gat tussen de PVV en alle andere partijen. De PVV vertoont daar nog de meeste verwantschap met de SP.

Dat maakt een coalitie PVV-CDA-VVD onwaarschijnlijk. De standpunten van de PVV op gebieden als AOW, ontslagrecht en hervorming van de zorg zijn de VVD, maar ook het CDA, een gruwel.

Weerzin Wilders

Zeker die laatste partij zou intern ook grote problemen krijgen met de weerzin tegen Wilders’ standpunten over de islam. En dat alles nog los van het feit dat die drie partijen volgens de huidige peilingen ook slechts rond de zeventig zetels zouden komen.

Balkenende IV werd aan een meerderheid geholpen door de ChristenUnie. De afgelopen weken leek een herhaling van die rol ondenkbaar. De animositeit tussen Bos en Balkenende was te groot en aan samenwerking met Wilders moeten ze bij de CU niet denken.

Maar het verschijnen van Job Cohen bij de PvdA werd met interesse gevolgd. Met zijn aantreden komt hernieuwde samenwerking tussen PvdA en CDA dichterbij, en daarmee de behoefte aan de CU, als mogelijke bruggenbouwer en mogelijke leverancier van een meerderheid. Hoogst speculatief is het allemaal wel; volgens de laatste peilingen zou deze combinatie nog altijd ruim vijftien zetels tekort komen.

Premier

In het radio-programma Spijkers met koppen bepaalde Cohen dit weekeinde zijn bandbreedte: hij gaat alleen het kabinet in als premier. Mocht Balkenende de verkiezingen winnen, en daarmee blijven en premier worden, dan gaat Cohen in de Kamer zitten.

Cohen liet zich ook uit over zijn voorkeuren. Hij zou het liefst een zo progressief mogelijk kabinet vormen, zei hij zaterdag. Diezelfde dag sprak de kersverse SP-leider Roemer zijn hoop uit op de vorming van een links kabinet. De vraag is of Cohen wel aan Roemer en de zijnen dacht, toen hij het over ‘progressief’ had. Sociaal-economisch heeft de SP de afgelopen vaak recht tegenover de PvdA gestaan.

Links kabinet

Ook getalsmatig stapelen in die hoek de problemen zich op. De jongste peilingen wijzen uit dat de opmars van de PvdA nu juist ten koste gaat van SP, GroenLinks en D66. Hoe die onderlinge verdeling van kiezers ook wordt, zelfs met zijn vieren komen ze nu niet in de buurt van de zeventig zetels.

Het voornaamste perspectief voor een links kabinet lijkt te zijn dat zich een harde tweestrijd met Wilders ontwikkelt en dat het CDA het in dat krachtenveld zó slecht zou doen, dat CDA-kiezers en mogelijk VVD’ers met zetels tegelijk zouden overlopen naar Cohen. Dat zou de ironie ten top zijn: Wilders die links in het zadel helpt.