Volkskrant Top 200: veel veranderingen tussen de oudere blanke mannen

Een nieuw kabinet, de opmars van private equity en hedgefondsen en natuurlijk de ‘gewone’ bestuurswisselingen in de top: er is veel gebeurd in Nederland in de vijftien maanden sinds de eerste Volkskrant Top 200 van Invloedrijkste Nederlanders....

Zo zijn er dit jaar 51 nieuwe binnenkomers, wat betekent dat driekwart van de ‘bestuurlijke elite’ zich ondanks de veranderingen handhaaft. Dat is in lijn met het beeld dat deze elite een tamelijk vast gezelschap is, dat in de loop van de carrière een reeks (neven)functies heeft verzameld die garant staat voor een stabiele positie in de top van Nederland.

Die stabiliteit geldt eveneens de samenstelling: ook in 2007 bestaat de Volkskrant Top 200 vooral uit blanke, oudere mannen. Net als vorig jaar telt de lijst 29 vrouwen, krap 15 procent van het totaal. De hoogste vrouw, FNV-voorzitter Agnes Jongerius, steeg wel twee plaatsen naar nummer 12. Ze wordt gevolgd door SHV-topvrouw Annemiek Fentener van Vlissingen op plaats 25 en commissaris en bestuurder Trude Maas-de Brouwer op 37. Van de 29 vrouwen zijn er negen nieuw. Twee vrouwen uit de lijst van 2006 verdwenen naar het kabinet: Jacqueline Cramer en Ella Vogelaar.

Ook het aantal allochtonen wijzigde niet: net als vorig jaar zijn Forum-directeur Sadik Harchaoui en voormalig Exxon Mobil-topman René Dahan de enigen. Wel stegen ze beiden in de lijst van dit jaar. Twee mensen uit de lijst van 2006 overleden het afgelopen jaar: ABP-topman John Neervens en oud-topambtenaar Ad Geelhoed.

Mede onder invloed van de nieuwe binnenkomers daalde de gemiddelde leeftijd van de Top 200 iets, van 60 naar 59 jaar. Dat komt overeen met de waarneming dat een ‘nieuwe generatie’ van veertigers aan de poorten van de bestuurlijke elite klopt. De jongste in de lijst is de 33-jarige Amsterdamse wethouder Lodewijk Asscher. De oudste is VVD-erelid en minister van Staat Frits Korthals Altes (76). De hoogste nieuwe binnenkomer (op 21) is voormalig VVD-minister Hans Hoogervorst (51), de nieuwe voorman van ‘beurswaakhond’ AFM, een van de instellingen die zwaar telt in het bestand waarop de Volkskrant Top 200 is gebaseerd.

Omdat de verschillen tussen de prominenten in de lijst vaak klein zijn, kunnen de sprongen groot zijn. De sterkste stijger is oud-commissaris van de koningin Boele Staal. Hij won 130 plaatsen omdat hij als nieuwe voorzitter van de bankenclub NVB nevenfuncties kreeg bij zwaargewichten als VNO-NCW en De Nederlandsche Bank. Een andere sterke stijger is Job Cohen. Hij was vorig jaar de nummer 132. Gezien zijn invloed veel te laag, stelden veel prominenten uit de bestuurlijke elite in hun vertrouwelijke gesprekken met de Volkskrant. Het gewicht van de gemeente Amsterdam is in het bestand daarom vergroot. De grootste daler is Aad Jacobs, van nummer 3 naar 163; de voormalig ING-baas vertrok als commissaris bij Shell en VNU. Ook de nummer vier van vorig jaar, Rijkman Groenink, is niet meer te vinden in de toptien. ‘Zijn’ ABN Amro wordt binnenkort overgenomen en opgesplitst door een consortium van buitenlandse banken.

Niet iedereen is het eens met de werkwijze van de Volkskrant Top 200. Volgens wetenschapsdynamicus Loet Leydesdorff van de Universiteit van Amsterdam is de lijst gebaseerd op een andere definitie van de zogeheten ‘centraliteit’ dan in de wetenschappelijke literatuur gebruikelijk is. Door het gebruik van andere criteria veranderen de volgordes, stelt Leydesdorff. Volgens hem had in 2006 werkgeversvoorman Bernard Wientjes in termen van het aantal relaties in het centrum van de macht moeten staan. Wientjes was de nummer 5 van de Volkskrant Top 200 van vorig jaar. Wat betreft strategische posities zou oud-Akzo Nobel-topman Kees van Lede (nummer 24 in 2006) bovenaan staan; in termen van ‘nabijheidscentraliteit’ zou Alexander Rinnooy Kan (vorig jaar op 2) de lijst hebben moeten aanvoeren. De invloedrijkste Nederlander volgens de Volkskrant Top 200 van 2006, Elco Brinkman, staat in de drie varianten van Leydesdorff wel steeds in de topdrie.

Wouter de Nooy van de Erasmus Universiteit, verantwoordelijk voor netwerkanalyse van de Volkskrant Top 200: ‘In de afgelopen twee jaar hebben we een steeds genuanceerder methode ontwikkeld waarin een ‘harde’ netwerkanalyse van bestuurslidmaatschappen vergeleken is met ‘zachte’ meningen van insiders over wie de invloedrijke personen zijn. Het perfecte model is nog niet gevonden. Kanttekeningen bij het resultaat kunnen ons helpen de methode te verbeteren. Dat neemt niet weg dat die genuanceerder en beter te verantwoorden is dan alternatieven die nu zijn aangedragen.’

Voor een uitgebreide uitleg van de gebruikte methode verwijst De Nooy naar het boek De Elite, dat vorig jaar verscheen bij Meulenhoff. Naar aanleiding van de tweede Volkskrant Top 200 verschijnt dit najaar een geactualiseerde heruitgave van dit boek.

Wilco Dekker

Ben van Raaij