The Great Court van de universiteit in Cambridge.
The Great Court van de universiteit in Cambridge. © AFP

'Topuniversiteit leidt tot extreme ongelijkheid'

Je kunt alleen een topuniversiteit maken door geld en talent weg te halen bij de andere universiteiten, schrijven Roland Bal, hoogleraar aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit en Willem Halffman, docent aan de Nijmeegse Radboud Universiteit.

Topuniversiteiten leiden met veel trots een arrogante top-elite op: regeringsleiders, topbankiers, topbestuurders

In zijn opiniestuk van 25 augustus, geeft Barend van der Meulen van het Rathenau instituut aan hoe we een Nederlandse topuniversiteit kunnen maken, een Harvard aan de Nieuwe Rijn, een Cambridge aan de Oude Gracht. Dat zou moeten omdat 'de politiek dat wil'. Er is inderdaad een bestuurlijke elite in het hoger onderwijs die droomt van stijging in de internationale academische voetbalcompetitie. Die bestuurlijke elite is echter het contact met de universitaire werkvloer kwijt en leeft in een Ratelband-optimisme, waarin zelfs de meest destructieve bezuinigingen weer kansen zijn voor nieuwe gebouwen.

Moeten we dat eigenlijk wel willen, zo'n topuniversiteit? Toevallig komen wij af en toe eens bij die toppers en we willen graag even wijzen op enkele pijnlijke nadelen. Topuniversiteiten kopen, net als voetbalclubs, overal de topspelers weg met veel geld en luxueuze arbeidsomstandigheden. Die coryfeeën geven nauwelijks onderwijs, want dat is allemaal uitbesteed aan ondergeschikten met slechte contracten. Die ondergeschikten hopen vooruit te komen, maar dat lukt eigenlijk nooit binnen de eigen instelling. De coryfeeën zijn sterk gericht op promotie van hun individuele merknaam. De concurrentie om aandacht is er soms zo hard, dat een open wetenschappelijk gesprek niet meer mogelijk is. Het zijn vechtuniversiteiten, waar alleen reputatie telt.

Die topspelers blijven overigens alleen als ze krijgen wat ze willen: met royale middelen hun zin mogen doen. Ze hebben lak aan onderwijsevaluaties en zijn alleen betrokken bij lokale problemen of maatschappelijke kwesties als ze daar toevallig trek in hebben, of als het publicaties of derdegeldstromen oplevert. Als ze hun zin niet krijgen, dreigen ze met vertrek naar een andere academische goudkust.

Arrogante top-elite
Daarnaast leiden topuniversiteiten met veel trots een arrogante top-elite op: regeringsleiders, topbankiers, topbestuurders. Het ergst zie je dat in de VS, waar de topuniversiteit naadloos aansluit bij de extreem ongelijke samenleving, maar ook de Oxbridge old-boys en Franse SciencePo netwerken zijn legendarisch. Om bij die elite te kunnen horen, zijn de wereldwijde superrijken bereid enorme sommen neer te tellen, waarmee ze voor hun kinderen een carrière kopen. Het is onderdeel van de toenemende erfelijkheid van rijkdom waar Piketty aandacht voor vraagt. Wil 'de politiek' dat echt zo graag in Nederland? Dat zou een grote breuk zijn met de sociaal-democratische traditie in Nederland, die nu juist streeft naar goed onderwijs ­- en goed onderzoek - met een veel breder draagvlak.

Harvard alleen al heeft even veel geld als de hele Nederlandse academische sector bij elkaar

We willen ook nog wijzen op de consequenties voor alles wat niet bij de verwende topspelers van de topuniversiteit hoort. Topuniversiteiten kunnen we alleen maken als we het geld elders weghalen, want het substantieel verhogen van het budget voor hoger onderwijs en onderzoek is blijkbaar politiek niet haalbaar. We zullen dan moeten aanvaarden dat Tilburg Community College of Twente Polytechnic geld inleveren om de supersterren elders te plezieren, toestaan dat hun beste stafleden door de topuniversiteit worden weggekocht, en dat ze met de wat mindere studenten verder moeten. In Nederland zitten alle universiteiten op een hoog niveau; kom daar maar eens om in de VS waar de grote bulk van universiteiten van laag tot zeer laag niveau is.

We hebben in Nederland uitstekende universiteiten, betrokken bij de samenleving, met onderzoekers die idioot hard werken voor slechte arbeidscontracten. Maar weinig landen hebben hun hele academische sector op zo'n hoog niveau. Dat doen we allemaal voor weinig geld: Harvard alleen al heeft even veel geld als de hele Nederlandse academische sector bij elkaar.

Als we dan toch met Harvard vergelijkbaar willen zijn, kunnen we het oude idee van collega Loet Leydesdorff afstoffen: creëer een nieuw merk University of The Netherlands, met campussen over het hele land. Kost niets, mits we er niet weer een dure bestuurlijke laag voor maken. Wie ondertussen wil dromen van ranglijsten, kan misschien beter manager worden van een voetbalploeg.

Roland Bal is hoogleraar aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit. Willem Halffman is docent aan de Nijmeegse Radboud Universiteit.