Ronde twee van de formatie: belangen en overwegingen van de hoofdrolspelers

Lodewijk Asscher (PvdA): 'Ik verheug me zelfs op de oppositie'

Met een debat in Tweede Kamer begint vandaag de tweede ronde op weg naar de formatie van het kabinet-Rutte III. Welke posities zullen de acht hoofdrolspelers nu innemen? Een overzicht van hun belangen en overwegingen.

'Het lijkt me ingewikkeld om dit te laten herleven'

Mark Rutte, VVD

De ogen zullen nu vooral op hem gericht zijn, de dealmaker van het Binnenhof. Is hij er echt rouwig om dat de exercitie met GroenLinks na 61 dagen is gestrand? Toen de onderhandelingen afgelopen maandag het breekpunt naderden, deed Rutte naar verluidt geen enkele poging om Klaver aan tafel te houden.

Dat is in het verleden wel anders geweest: als Rutte echt een akkoord wilde, was hij bereid om alle kroonjuwelen van de VVD als onderhandelingsfiche in te zetten. Dit keer blijkbaar niet. Rutte is achter de schermen ook zelden positief geweest over GroenLinks, dat volgens hem vervaarlijk naar links is gaan hellen onder leiding van Klaver.

De VVD wil nog steeds een kabinet dat een meerderheid in Eerste én Tweede Kamer heeft. SP, PvdA en GroenLinks zijn uit beeld. Resteert alleen de ChristenUnie als vierde coalitiepartner naast CDA en D66.

Als er iemand gevoelig is voor de charmes van Rutte dan is het Pechtold, zijn trouwste oppositievriend

Rutte zal vooral de tegensputterende Alexander Pechtold moeten overhalen. Geen makkelijke opgave, maar evenmin onmogelijk. Als er iemand gevoelig is voor de charmes van Rutte dan is het Pechtold, zijn trouwste oppositievriend.

De premier heeft bovendien de gave om zeer royaal te zijn als het nodig is, een kwaliteit die lang niet iedereen op het Binnenhof bezit. Hoelang blijft Pechtold tegenstribbelen als hij een droomresultaat voor zijn partij kan binnenslepen? Het is een vraag die de komende tijd beantwoord moet worden.

Tegelijkertijd zal Rutte de ChristenUnie kort willen houden. Gert-Jan Segers levert maar vijf zetels; hem past bescheidenheid. Om te voorkomen dat hij gaat overvragen, laat Rutte een kiertje open voor GroenLinks. 'Het lijkt me moeilijk om dit te laten herleven,' zei de premier gisteren, maar helemaal uitsluiten wilde hij het niet. Zelfs de SP en de PvdA zijn nog opties, valt binnen de VVD te horen.

Het klinkt mooi, maar als Rutte inderdaad nog voor deze zomer een kabinet wil, lijkt een serieuze poging met CDA, D66 én ChristenUnie nu onvermijdelijk.

'Ik verheug me zelfs op de oppositie'

Lodewijk Asscher, PvdA

De PvdA-leider weet dat er binnen zijn partij stemmen opgaan om ondanks de monsternederlaag bij de verkiezingen toch weer te regeren. Het alternatief boezemt te veel angst in. Straks zit de PvdA samen met linkse rivalen als GroenLinks, SP, Partij voor de Dieren, 50Plus en Denk in de oppositiebankjes. Hoe gaat de partij dan nog opvallen?

Toch is Asscher niet overtuigd. Hij wil dat de partij de komende jaren weer werkt aan een eigen verhaal. Dat lukt niet in een coalitie met VVD, CDA en D66, waarbij de PvdA de juniorpartner is met negen zetels. 'Op sociaal-economisch gebied zijn dat drie rechtse partijen', zegt Asscher. 'Inhoudelijk ligt samenwerking helemaal niet voor de hand.'

De PvdA-leider lijkt zich mentaal al te hebben neergelegd bij een rol in de oppositie. 'Ik verheug me er zelfs op.'

Klaver heeft in elk geval laten zien dat hij een serieuze factor is op het Binnenhof

'Dit is geen toneelstukje'

Jesse Klaver, GroenLinks

De GroenLinks-leider organiseert vandaag al een meet-up in Den Haag om uitleg te geven over de mislukte formatie. Het verhaal is duidelijk: ze hebben het geprobeerd, maar de verschillen waren simpelweg te groot.

Toch zijn sommige oppositiepartijen nog sceptisch. Komt er 'een pauzenummer' om straks toch weer de onderhandelingen te hervatten? Klaver bezweert dat er geen vooropgezet plan is. 'Dit is geen toneelstukje.'

De 30-jarige GroenLinks-leider heeft dan ook de tijd. Het was voor hem een groot politiek risico om drie rechtsere partijen aan een meerderheid te helpen. Had zijn jonge achterban dat begrepen?

Klaver heeft in elk geval laten zien dat hij een serieuze factor is op het Binnenhof. De veteranen Rutte, Buma en Pechtold hebben niet voor niets 61 dagen met hem aan tafel gezeten.

Bij een volgende verkiezing kan zijn uitgangspositie weer sterker zijn. Klaver wil vandaag tijdens de meet-up in Den Haag al weer vooruit kijken. 'Hoe gaan we onze beweging in de toekomst verder uitbouwen.'

Als GroenLinks er al niet uitkomt met de VVD, waarom zou een nog linksere partij er dan wel uitkomen?

Emile Roemer

'Ik wil een kabinet zonder VVD'

Emile Roemer, SP

De SP-leider is totaal niet onder de indruk van het charmeoffensief van Alexander Pechtold. Hij gaat niet de plaats innemen van Klaver aan de formatietafel. 'Als GroenLinks er al niet uitkomt met de VVD, waarom zou een nog linksere partij er dan wel uitkomen?'

Voor Roemer blijft er maar één optie: een kabinet zonder VVD, hoe onwaarschijnlijk dat vooralsnog ook lijkt. 'Wij staan gewoon te ver af van de VVD en ik ga niet hun verkiezingsprogramma uitvoeren.'

Roemer heeft amper manoeuvreerruimte. Zijn verkiezingscampagne was geënt op de belofte dat een stem op de SP, een stem tegen de VVD zou zijn. Dat maakt het lastig om nu alsnog aan te schuiven. Dat Roemer daarmee een centrum-rechtse coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie dichterbij brengt, neemt hij op de koop toe.

'We moeten het verleden laten rusten'

Geert Wilders, PVV

De PVV-leider blijft zich aanbieden als willige regeringspartner. Anders dan met GroenLinks of de ChristenUnie is er met hem wel een streng migratiebeleid op te zetten. 'Daar zijn we binnen een dag uit.'

Wilders weet dat het een verloren zaak is, maar de boodschap aan zijn kiezers is duidelijk: aan mij ligt het niet. 'We moeten het verleden laten rusten,' zei de PVV-leider gisteren weer in een verzoenende bui. 'De PVV blijft als tweede partij van Nederland volledig beschikbaar.'

Rutte en Buma zijn nog lang niet zover, om over Pechtold maar te zwijgen. Wilders hoeft zich weinig illusies te maken.

Buma houdt het liever overzichtelijk: centrum-rechts met de ChristenUnie als extra conservatief slot op de deur

'GroenLinks is afgevallen'

Sybrand Buma, CDA

Op maandag was de CDA-leider nog 'teleurgesteld' dat de onderhandelingen met GroenLinks waren vastgelopen, op dinsdag gooide hij gretig de deur in het slot. Als het aan hem ligt, komt er geen herkansing. 'In wezen is er een optie afgevallen', aldus de CDA'er. Een nieuwe ronde met Jesse Klaver komt er niet.

Zo legt de CDA'er langzaam zijn wil op aan het Binnenhof. De linkse partijen hoopten Buma los te weken uit het rechtse kamp door het premierschap als lokkertje voor zijn neus te houden. De steile jurist zou de leiding kunnen krijgen over een centrum-linkse coalitie met D66, GroenLinks, SP, PvdA en ChristenUnie. SP-leider Emile Roemer wil dat nog steeds, maar Buma geeft geen krimp.

De CDA'er heeft zich de afgelopen jaren geprofileerd als een rechtse conservatief, dan kan hij nu moeilijk een kabinet vormen met een links blok. En de twee grootste partijen, VVD en PVV, blijven bij zo'n wondercoalitie van zes partijen allebei in de oppositie - een ongekende gebeurtenis in de Nederlandse politiek.

Een behoudend man als Buma houdt het liever overzichtelijk: een centrum-rechts kabinet met de ChristenUnie als extra conservatief slot op de deur.

'Zo makkelijk is het niet'

De ChristenUnie-leider blinkt al weken uit in bescheidenheid

Gert-Jan Segers, ChristenUnie

De ChristenUnie-leider blinkt al weken uit in bescheidenheid. Het lijkt bijna alsof hij geen trek heeft om te regeren. Meteen na de verkiezingen gaf hij al nederig voorrang aan de grote winnaar Jesse Klaver. En als Alexander Pechtold nu zegt dat een meerderheid van 76 zetels te mager is, dan vindt Segers dat 'heel legitieme bezwaren'. 'Zo makkelijk is het niet.'

De ChristenUnie-leider wacht rustig af. Hij wil eerst weten dat de onderhandelingen met GroenLinks echt van de baan zijn of dat er wellicht toch nog een doorstart komt. 'We moeten eerst weten wat er gebeurd is.'

Het is de bescheidenheid van een man die ziet dat het balletje langzaam zijn kant op rolt. Waar moet het 'motorblok' van VVD, CDA en D66 anders aankloppen dan bij hem?

In akte 2 van de formatie van Rutte III doemt voor Gert-Jan Segers opeens de meest aanlokkelijke rol van allemaal op: die van 'kingmaker'. Hij heeft maar vijf zetels, maar misschien zijn dat precies de zetels die Rutte nodig heeft voor zijn derde kabinet.

Segers hoort het wel als ze hem nodig hebben. 'Als je uitgenodigd wordt, ga je praten.'

'Ik wil een kabinet waar links en rechts zich in kan herkennen'

Alexander Pechtold, D66

Diep teleurgesteld is de D66-leider. Tegen iedereen die het maar wil horen, herhaalt Pechtold dat de combinatie met GroenLinks zijn droomcoalitie was. Een lijmpoging? Hij sluit het op termijn niet uit. Eerst wil de D66-leider met de SP of de PvdA om tafel. 'Ik wil een kabinet dat links en rechts verbindt.'

Dat hij de ChristenUnie niet ziet zitten, maakt Pechtold ook subtiel duidelijk. 'Ik heb altijd gezegd dat ik een stabiele coalitie wil met een ruimere meerderheid dan 76 zetels.' De goede verstaander weet genoeg: een kabinet van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie heeft precies 76 zetels. SP en PvdA kunnen ruimere marges bieden.

Pechtold zal vandaag weer Lodewijk Asscher en Emile Roemer uitdagen om aan te schuiven. Het is vragen naar de bekende weg. Beide linkse voormannen gaven gisteren al hun antwoord: njet. De minst aantrekkelijke coalitiepartner blijft daarmee over voor D66: de ChristenUnie. Pechtold ziet dan medisch-ethische thema's als orgaandonaties en voltooid leven in het gedrang komen.

Vooraf voorspelde een formatieveteraan al dat deze formatie een wedstrijdje armdrukken zou worden tussen Pechtold en Buma

De D66'er kan vandaag een uitweg forceren door de ChristenUnie uit te sluiten, maar heel geloofwaardig is die nucleaire optie niet. Pechtolds verkiezingscampagne draaide om de woorden 'verbinding' en 'samenwerking'. Het is nogal een sprong om nu opeens de brave ChristenUnie melaats te verklaren, een partij waar hij de afgelopen jaren nota bene innig mee heeft opgetrokken.

Vooraf voorspelde een formatieveteraan al dat deze formatie een wedstrijdje armdrukken zou worden tussen Pechtold - met zijn voorkeur voor GroenLinks - en Buma, die liever de ChristenUnie wil. 'En dat wint Buma dan.' Daar lijkt het nu op uit te draaien.

Pechtold zit voorlopig klem, maar uitgespeeld is hij niet. De D66-leider zal zijn vraagprijs flink opschroeven, al is het maar om de pijn voor zijn achterban te verzachten.

Meer over de formatie

Hoop
Bij Klaver c.s. geen frustratie, boosheid of verdriet na de mislukte formatiepoging. Ergens bestaat het gevoel dat het niet voorbij is.

Vergelijkbare heikelpunten
De ChristenUnie lijkt de aangewezen partij om de plek van GroenLinks aan de formatietafel in te nemen. Is de partij daar klaar voor? En: hebben ze er eigenlijk wel zin in?

Afrika-deal
Na 'zijn' Turkije-deal wilde Rutte ook een Afrika-deal om migranten te weren. Klaver zag er niets in. Waar staat de ChristenUnie?

Migratiegolf
In de stukgelopen formatie zou de vrees van CDA en VVD voor een nieuwe migratiegolf, deze keer vooral via de zogeheten Libië-route, een rol hebben gespeeld. Is die angst terecht?

'Balen'
Zo kijken 'onze kiezers' terug op hun stemgedrag na de mislukte formatie (+).