De keuken van een studentenhuis in Delft.
De keuken van een studentenhuis in Delft. © ANP

Rechter: fraudetoets studiefinanciering door zzp'er of payroller mag niet

Door een fout van de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) hoeven zeker tweehonderd van fraude verdachte studenten die een te hoge basisbeurs hebben ontvangen geen geld terug te betalen.

DUO liet zzp'ers en payrollers langs de deuren gaan om te controleren of studenten wel echt op kamers woonden en dus terecht een beurs voor uitwonenden ontvingen. Maar zzp'ers en payrollers zijn niet bevoegd als controleur, oordeelde de rechter de afgelopen twaalf maanden in zeker 88 rechtszaken. Dus was het verzamelde bewijs ontoelaatbaar en gingen de studenten vrijuit.

Wie voor september 2015 is begonnen met studeren, valt nog onder het oude studiefinancieringsstelsel. Daarin krijgen uitwonenden een bijna drie keer zo hoge basisbeurs als studenten die nog niet het huis uit zijn.

In het nieuwe leenstelsel maakt het niet meer uit of studenten uit- of thuiswonend zijn

In 2017 ontvangen studenten uit het oude stelsel bijvoorbeeld 104 euro basisbeurs per maand als ze nog bij hun ouders wonen en 290 euro als ze uitwonend zijn. Ook kan een uitwonende student tot 22 euro per maand meer aanvullende beurs krijgen.

In het nieuwe leenstelsel, van kracht sinds september 2015, maakt het niet meer uit of studenten uit- of thuiswonend zijn.

Om fraude tegen te gaan neemt DUO bedrijven zoals SV Land en Investiga in de arm om langs de deur te gaan bij studenten. Aan de hand van details in het huis - de aanwezigheid van tandenborstels, ondergoed en studieboeken bijvoorbeeld - proberen zij te beoordelen of een student ook echt op het adres woont. Voor deze zogeheten tandenborstelcontroles zetten de bedrijven de afgelopen jaren vaak zzp'ers of payrollers in.

Een student ging zelfs vrijuit omdat een van de twee controleurs een stagiair bleek te zijn geweest

En dat mag niet, vindt de Centrale Raad van Beroep. De minister van Onderwijs heeft namelijk uitdrukkelijk 'personen werkzaam bij' de private bedrijven bevoegd verklaard tot het uitvoeren van controles. De rechter weigert daartoe ook zzp'ers of payrollers te rekenen.

Alleen al in 2017 vochten studenten zeker 66 rechtszaken uit met het ministerie van Onderwijs, waaronder DUO valt. In 65 gevallen trok de student aan het langste eind. Deze studenten hoefden daardoor de mogelijk te veel ontvangen studiefinanciering niet terug te betalen en ontsnapten bovendien aan de extra boete van 50 tot 100 procent van het te veel ontvangen bedrag. Ook moest het ministerie hun proceskosten betalen.

In het merendeel van de rechtszaken won de student omdat zzp'ers als controleurs waren ingezet, terwijl in een dozijn gevallen (mede) gebruik was gemaakt van payrollers. Eind maart ging een student zelfs vrijuit omdat een van de twee controleurs een stagiair bleek te zijn geweest.

Die onbevoegdheid was een schot voor open doel. Jammer, want ik hoopte inhoudelijk te scoren

Advocaat Gijs Geerlings

Er worden sinds vorige zomer geen zzp'ers meer ingezet bij het controleren van studenten met een beurs voor uitwonenden, laat DUO in een reactie weten. De dienst voerde vorig jaar 2.080 controles uit bij studenten en legde daarbij 688 boetes op.

De advocaten die de Volkskrant sprak, bezweren dat hun cliënten uitwonend waren. Tot hun spijt was dit op de rechtszaak irrelevant: de rechter veegde het bewijs tegen hun cliënten bij voorbaat van tafel omdat het door onbevoegde controleurs was verkregen. 'Die onbevoegdheid was een schot voor open doel', zegt bijvoorbeeld de Roermondse advocaat Gijs Geerlings. 'Jammer, want ik hoopte inhoudelijk te scoren.'