Tijdens de ledenraad: Kamervoorzitter Arib, minister Asscher en partijvoorzitter Spekman.
Tijdens de ledenraad: Kamervoorzitter Arib, minister Asscher en partijvoorzitter Spekman. © Freek van den Bergh / de Volkskrant

Plasterk: laat links gecombineerde fractie vormen met Klaver als voorman

Dit is het beste moment voor een samengang op links. Dan moet de PvdA een toontje lager zingen, schrijft Ronald Plasterk.

In de eerste reacties binnen de PvdA valt men begrijpelijk terug op first principles. Als je zo verloren hebt, moet je je beraden op waar het ooit allemaal om begonnen was. Waartoe zijn we op aarde? Het viel op dat bij de eerste speeches op de uitslagenavond de drie sprekers (Spekman, Dijsselbloem en Asscher) een abstractieniveau hoger gingen zitten dan de PvdA als partij, maar gedragen spraken over 'de sociaaldemocratie'. Die zou altijd weer herrijzen, die levert de idealen waar we het allemaal voor doen. Ik ben het daar zeer mee eens.

Het is alleen een te gemakkelijke duiding om te zeggen dat bij deze nederlaag van de PvdA de sociaaldemocratie heeft verloren. De betere (maar toegegeven meer pijnlijke) duiding is dat de PvdA de sociaaldemocraten niet aan zich heeft weten te binden. Mensen worden niet van de ene op de dag sociaaldemocraat, ze besluiten wel op verkiezingsdag of ze, met de opvattingen die ze hebben, zich herkennen in een partij.

We mogen PvdA en sociaaldemocratie niet een op een aan elkaar gelijk stellen. Je zou het gedachtengoed van de sociaaldemocratie in drie rijtjes kunnen opdelen. Ten eerste is er een mooie rij van doelen die zijn binnengehaald, die tegenwoordig over de hele breedte van de politiek gedeeld worden: algemeen kiesrecht, gratis funderend onderwijs, gelijke medische behandeling, gelijkheid voor de rechter, etc.

De gelijkstelling van de PvdA aan sociaaldemocratie is te eenvoudig

De tweede categorie zijn opvattingen die ook beslist bij de sociaaldemocratie horen: streven naar duurzaamheid en klimaatbeheersing, internationalisme inclusief ontwikkelingshulp en Europa, volksverheffing inclusief waar nodig cultuursubsidies, en (binnen de grenzen van de rechtstaat) respect voor culturele diversiteit.

Met dat rijtje is het probleem tweeërlei: ten eerste is niet de hele traditionele achterban van de PvdA het persé met het hele rijtje eens, en belangrijker nog: dat rijtje is niet het unieke eigendom van de PvdA. Als je eerlijk bent hoort het evenzeer thuis bij GroenLinks, bij een goed deel van D66, CU, PvdD, en voor een deel (minus wellicht het internationalisme) bij de SP.

Je zou nog een derde rijtje opvattingen kunnen maken: recht op vast werk, verzekerde oude dag, goede thuiszorg, fatsoenlijke ontslagbescherming en recht op goede uitkeringen, betaalbare huurhuizen in alle buurten van de stad; deze thema's zijn traditioneel hoeksteen van de sociaaldemocratie, maar - mede gestuurd door CPB-denken - niet altijd voldoende door de PvdA ter hand genomen. Er zijn vast andere lijstjes te maken, maar het illustreert dat de gelijkstelling van de PvdA aan sociaaldemocratie te eenvoudig is.

Links als geheel is verdeeld, bestrijdt elkaar in plaats van rechts

Gecombineerde fractie zou geleid worden door Jesse Klaver

De belangrijkste conclusie van de verkiezingen is dat links als geheel enorm heeft verloren, twintig zetels, en dat links compleet verdeeld is. Iconisch is de taart waarmee de SP vierde dat ze een zetel verloren had, op een moment dat links meer verloren had dan ooit tevoren. De SP was de enige oppositiepartij die verloren had na vijf jaar Rutte II. De vreugde was omdat men groter werd dan GL en PvdA. Dat is wrang. Maar als we bij de PvdA eerlijk zijn: we feliciteren Jesse Klaver, maar je hoort toch ook knarsetanden, en stiekem hopen dat hij met het motorblok gaat regeren en daardoor terugvalt bij de volgende verkiezingen. Kortom: links als geheel is verdeeld, bestrijdt elkaar in plaats van rechts; geen fraaie aanblik en dan moet je niet verbaasd zijn dat de kiezers weglopen.

Drie alternatieven voor PvdA

Idealiter zou ook SP zich in het linkse blok begeven

Gegeven deze situatie, wat zou de PvdA moeten doen? Er zijn drie alternatieven. De eerste is de boel sluiten, en leden de suggestie doen lid van een andere partij te worden. De tweede is doormodderen, hopen de volgende keer 15 of 20 zetels te halen, en dat dan als winst zien. Die winst zal deels bij de rest van links weggehaald worden. De derde is ons serieus beraden op hergroepering op links.

De eerste twee zijn om diverse redenen niet aantrekkelijk, en zijn niet in het belang van het land. Resteert de derde: samengaan op links. Dat is wat links in Italië er bovenop heeft gebracht; na slechts een paar jaar is daar de samengang compleet. Als de PvdA daarvoor voelt zal men zich moeten realiseren dat we een toontje lager moeten zingen, dat GL nu groter is dan de PvdA. De fractievoorzitter van een gecombineerde fractie in de Tweede Kamer zou dan Klaver zijn (dat is dan ineens de tweede partij van het land). Bij de formatie zouden de linkse partijen elkaar vast moeten houden; dat zou kunnen betekenen dat er een vrij minimale rechtse meerderheidsregering (of minderheidsregering) komt rond de rechtse motorblokpartijen VVD, CDA en D66. Het zou overigens ook uitzicht kunnen bieden op regeringsdeelname van links, waarbij de ene bloedgroep de vice-premier en de andere de fractievoorzitter levert.

Idealiter zou ook de SP zich in dat linkse blok begeven. Dan zou een brede linkse partij ontstaan die op bepaalde onderwerpen zichtbaar verschillende vleugels heeft (net als Labour of in de VS de Democraten).

Gemeenteraadsverkiezingen

Over een jaar zijn er gemeenteraadsverkiezingen. Idealiter zouden partijen daar met gecombineerde lijsten moeten komen. Het ligt per gemeente verschillend hoe lastig dat zal worden. In Amsterdam zijn de twee oppositiepartijen GL en PvdA gemakkelijk te combineren, collegepartij SP zou daar als ze wil zich bij kunnen aansluiten voor een volgende periode. In veel gemeenten zitten combinaties van de drie partijen al samen in college of oppositie, hier en daar zal over chagrijn heen gestapt moeten worden. Het is organisatorisch een grote klus, vraagt psychologisch het inleveren van oude vormen en gedachten, maar kan ook een enorme hoop positieve energie genereren.

Als er één moment is om dit proces in gang te zetten is het nu. In plaats van negatieve aandacht voor het verlies op links genereert het interesse, en respect, net op tijd voor de gemeenteraadsverkiezingen. Het moet, het kan, kom op voor het plan.

Ronald Plasterk is demissionair minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.