Opkomst en ondergang van de Nationale Strippenkaart

Bijna iedereen heeft er een en overal wordt hij nu nageaapt. Maar wat was het wennen in het begin, vooral dat reizen in zones....

Een jubileum? Akkoord, maar geen groots feest en al helemaal geen massaal hoorngeschal. Het 25-jarig jubileum van de Nationale Strippenkaart mag dan weliswaar een mijlpaal zijn, reden tot jubel is er niet echt. Over twee jaar wordt de strippenkaart afgeschaft bij de introductie van de OV-chipkaart. ‘Jammer’, mijmert Kees Roodvoets, directeur van de VBN-BV, (Vervoerbewijzen Nederland BV) de organisatie die verantwoordelijk is voor de Nationale Strippenkaart. ‘De strippenkaart is toch redelijk uniek in de wereld, alleen in bepaalde Duitse regio’s bestaat iets vergelijkbaars.’ Op de invoering van de strippenkaart kwam een storm van kritiek. ‘Strippenkaart een flop’, kopt het Algemeen Dagblad vrijwel onmiddellijk. ‘Landelijke tarieven maken trams in steden duurder’. De PvdA wilde zelfs uitstel van de introductie vanwege de slechte voorbereidingen en de gebrekkige voorlichting aan het publiek. Er werd gesproken over een stroppenkaart. Daaraan kon de aanstekelijke carnavalskraker van Sjakie Schram Overal met je strippenkaart, op tekst van Han Grevelt niet veel meer veranderen. ‘Overal, overal, met je strippenkaart, met je strippenkaart, overal, overal, met je strippenkaart kom je overal.Met de metro, met de tram en met de bus, naar je tante, naar je oom of naar je zus, overal, overal, met je strippenkaart, overal, overal, met je strippenkaart kom je overal.’ Bij de invoering van de strippenkaart stond de regio München model. ‘Nederland kende in 1980 nog een stuk of zestig vervoerbedrijven’, weet Roodvoets (55). ‘Al die bedrijven hadden hun eigen kaartsysteem, hun eigen tarieven en dienstregelingen die nauwelijks op elkaar aansloten. Wat was eenvoudiger dan over te stappen op een kaart die overal te koop en ook overal te gebruiken was? ‘Het enige nadeel was dat er alleen eenzelfde tarief voor de hele dag gold. Een begrip als daluren, zoals dat nu bij de NS bekend is, kende men nog niet. Ook het verschil in tarieven voor betaald parkeren, was niet doorgevoerd bij de strippenkaart. Iedereen, behalve kinderen en 65-plussers, betaalde evenveel op welk moment van de dag ook.’ Dat leidde al betrekkelijk snel tot een vraag ‘vanuit de markt’ om de tarieven te gaan differentiëren. ‘De gemeente Amsterdam heeft een eigen kaartje ingevoerd voor het vervoer van supporters naar de Arena, er kwamen vervoerbedrijven met aanbiedingen voor dagkaarten en speciale zomertarieven voor toeristen, te vergelijken met die van de Nederlandse Spoorwegen. Heel interessant allemaal om meer reizigers in het openbaar vervoer te krijgen, maar er moet natuurlijk uiteindelijk wel iets worden terugverdiend.’ Nederland zou Nederland niet zijn als er niet ook op uitgebreide schaal kritiek werd geleverd op de zonering en de kennis daarvan. Hoe weet een wildvreemde reiziger hoeveel zones hij in een grote stad moet afstempelen, of hoeveel zones het is van de halte politiepost in het Zuid-Limburgse Vijlen naar de Dorpsstraat in het naburige Noorbeek? De laatste reis wordt verzorgd door de busmaatschappijen Hermes en Limex. Sommige chauffeurs hebben geen idee hoeveel zones er moeten worden afgestempeld. Roodvoets: ‘Het aantal zones veroorzaakt inderdaad problemen bij de afstempeling van de strippenkaart. Iedere buschauffeur behoort te weten hoe zijn gebied is ingedeeld in zones. De reguliere reiziger weet dat natuurlijk ook en vraagt gewoon om een aantal zones. Maar van toevallige toeristen kan je dat moeilijker verwachten.’ Die onbekendheid kan ook gemakkelijk leiden tot grijs en zwart rijden, een veel voorkomend probleem. ‘De tarieven zijn in die 25jaar over het algemeen gematigd verhoogd en dat is altijd door de politiek bepaald. In het midden van de jaren tachtig is er een inhaalslag geweest met een verhoging van ongeveer 10 procent. ‘Ook latere prijsverhogingen hebben het beoogde effect om meer reizigers naar het openbaar vervoer te trekken, verminderd. Als de prijs van een strippenkaart wordt verhoogd met 5 procent en het levensonderhoud met 3 procent gemiddeld is toegenomen, gaat dat natuurlijk wringen.’ En fraude? Grote zaken heeft Roodvoets nauwelijks meegemaakt. ‘De eerste, oudere ontwerpen waren vrij gemakkelijk te vervalsen. Ongeveer tien jaar geleden zijn er strippenkaarten nagemaakt. Die werden in het horecacircuit afgezet. ‘De recherche is uiteindelijk een illegaal drukkerijtje ergens in Spanje op het spoor gekomen. En in de loop van de jaren is de strippenkaart steeds beter beveiligd. De technieken zijn verfijnd. Vrij recent is op de kaart nog een hologram aangebracht.’ Jaarlijks worden ongeveer negentig miljoen kaarten in omloop gebracht. Bij overvallen op postkantoren en kraken van NS-automaten zijn volgens Roodvoets in het verleden ‘relatief kleine’ aantallen strippenkaarten buitgemaakt. ‘Het is wel de reden geweest van de NS om de strippenkaart uit de kaartjesautomaat te halen. Door het aantal verkooppunten te verbreden naar kiosken op NS-stations, Bruna en AKO-vestigingen en (AH)-supermarkten proberen we het de klant zo makkelijk mogelijk te maken.’ Ook over de inkt van de stempels is in de loop der jaren veel te doen geweest. De zwarte inkt droogde na een stempel bij de conducteur of chauffeur niet snel genoeg op en liet een lelijke vlek achter vooral op lichte kleding. Het land was weer te klein. ‘Die inkt is vijftien jaar geleden aangepast en geeft dus allang niet meer af. De rode stempel van de buschauffeur droogt zo op dat de afdruk in korte tijd blauw wordt. Ook een veiligheidsmaatregel: het papier is verbeterd. Als je een stempel probeert weg te poetsen met bijvoorbeeld bleekwater, dan haal je ook de achtergrond van de kaart weg.’Een jubileum van een kaart in blessuretijd, want over dik twee jaar doet de OV-chipkaart landelijk zijn intrede. Ondanks alles is de strippenkaart een succes geweest, vindt Roodvoets. ‘Iedereen kent de kaart, iedereen heeft er een. Het succes van de naam strippenkaart is op grote schaal gekopieerd. Overal heb je tienrittenkaarten. In het zwembad, in de supermarkt.’ Het succes, het jubileum en de nakende afschaffing van de strippenkaart werden donderdag nog op bescheiden wijze gevierd in Amsterdam. De gasten hadden bij de uitnodiging het plaatje van Sjakie Schram, opnieuw uitgebracht op cd, ontvangen. ‘Wil je graag een keertje naar de grote stad en ga je liever niet achter ‘t stuur, ben je alle files op de autobaan zo zat, neem de bus, die is niet duur, ben je jong of ben je al bejaard, reis dan gezellig met de strippenkaart. Ga gerust een keertje naar je oma toe,misschien komt ze dan ook een keer naar jouwil je lekker rustig reizen en je weet niet hoeen je wilt toch ook niet door de kou,met de metro, met de tram of met de bus,naar je tante, naar je oom of naar je zus overal, overal, met de strippenkaart, met de strippenkaart kom je overal.’overal, overalmet je strippenkaart, kom je overal.’