Nederland is bij deze verkiezingen rechtser geworden
© Freek van den Bergh / de Volkskrant

Nederland is bij deze verkiezingen rechtser geworden

In Europa heerst opluchting, maar in Nederland ziet het toneel er minder geruststellend uit. Het regeringsbeleid is keihard afgestraft en het land is rechtser geworden.

Nederland heeft de Europese kwartfinale van het 'verkeerde populisme' overleefd. De VVD is de grootste partij gebleven.

Alle ogen waren gericht op kwatta, en mede dankzij president Erdogan is Mark Rutte er op het laatst in geslaagd de premierbonus te incasseren. Zuchten van verlichting gaan op in heel Europa. Voor een nieuwe coalitie had het niet uitgemaakt als Wilders de grootste was geworden. Hij was toch uitgesloten. Maar een overwinning van Wilders zou zeker een belofte zijn geweest voor de presidentsverkiezingen eind april in Frankrijk. Met Front National-aanvoerder Marine Le Pen als presidentskandidaat, staat daar voor heel Europa oneindig veel meer op het spel. Nu mag Wilders met iets meer zetels weer vier jaar vanuit de coulissen opereren en kunnen de honderden buitenlandse journalisten weer naar huis.

Nu begint een volgend kabinet onder de hypotheek hoe lang Rutte nog meegaat

Maar doe een stap terug en het toneel ziet er minder geruststellend uit. Dan springt het omvangrijke verlies van de VVD en vooral de oplawaai voor de Partij van de Arbeid in het oog. Ondanks Erdogan en een goed draaiende economie, rekent de kiezer genadeloos af met de regering. De VVD hoopte een tijdje terug nog op 50 zetels. Nu zijn de liberalen op de 33 zetels blijven steken waarmee ze in 2010 de kleinste grootste partij ooit werden. Mark Rutte sprak de laatste dagen gretig over de littekens die het besturen hem had gebracht. Deze overwinningsnederlaag is nog een kras erbij. De Rutte-moeheid kondigde zich al aan, over dat gave land en dat optimisme. Nu begint een volgend kabinet onder de hypotheek hoe lang Rutte nog meegaat.

De Partij van de Arbeid is vermorzeld. Asscher voerde een rommelige campagne. Wel of niet ruimhartig vluchtelingen toelaten, eigen risico afschaffen dat je vier jaar hebt verdedigd, het plotseling hevige afzetten tegen de VVD - het was allemaal weinig overtuigend. Maar de duikeling in de volksgunst dateert al van het begin van de kabinetsperiode en kan Asscher niet speciaal worden aangerekend. Na Samsoms linkse campagne tegen 'rechts rotbeleid' in 2012, bekeerde de partij zich onder dezelfde Samsom subiet tot de vrije markt en de begrotingsdiscipline. Die U-bocht heeft de kiezer de PvdA nooit vergeven. Wat resteerde voor de progressieve herkenbaarheid waren schaduwgevechten met de VVD over kinderpardon en bed-bad-brood. Dat was leuk voor GroenLinks, en daar zijn de linkse kiezers dan ook uitgekomen.

Paternalistische benadering

De afrekening is nog vernietigender dan die van Paars II in 2002. Nu verloren de regeringspartijen de helft van hun zetels, nog meer dan destijds. Ambachtelijk gezien hebben ze goed werk geleverd, maar de samenleving wilde een andere kant op. VVD en PvdA 'namen in moeilijke tijden hun verantwoordelijkheid' zoals ze zelf zeiden. Precies die paternalistische benadering valt bij het assertieve publiek van nu verkeerd. Geef ons uw stem en over vier jaar zien we elkaar graag terug - die houding kan niet meer. 

De uitsluiting van Wilders en het wegzakken van de PvdA maakte dat er in de campagne geen duidelijke tweestrijd meer was. De anderen konden daarvan profiteren, in de eerste plaats uiteraard Jesse Klaver van GroenLinks. Hij kon uitgroeien tot de progressieve hoop in bange dagen. Pechtold van D66 en Buma van het CDA deden het goed maar hadden op meer gehoopt, na een bijna ouderwetse campagne met veel cijfers en dossierkennis.

Rutte deed er alles aan om de deur naar Wilders dicht te houden

Wilders boekte weliswaar winst maar zijn score zal hem toch tegenvallen. Hij was afwezig en maakte een matte indruk. Belangrijker is dat zijn thematiek door verscheidene partijen op rechts 'in het nette' is overgenomen. Rutte deed er alles aan om de deur naar Wilders dicht te houden. Buma was fel met zijn nationale waarden. Thierry Baudet wist zich knap als nieuwkomer de Kamer binnen te werken. Daar tegenover staat dat links een flinke veer heeft moeten laten, vooral door het decimeren van de PvdA. De centrum-linkse coalitie zal een droom blijven. Nederland is bij deze verkiezingen rechtser geworden.

Lees meer onder de coalitiewijzer

Meer over de verkiezingen leest u hier

Ondanks historische afstraffing voor kabinet kan Rutte door als premier
Na het tellen van ruim 95 procent van de stemmen verloor zijn VVD vannacht 8 zetels in de Tweede Kamer, maar overstijgt alle prognoses en torent hoog uit boven alle anderen. De vaak voorspelde opmars voor Geert Wilders' PVV blijft uit: hij werd nipt groter dan CDA en D66.

Volg alle uitslagen, reacties en ander verkiezingsnieuws in ons liveblog

Bekijk hier de totaaluitslag, de uitslagen per gemeente (tot nu toe) en welke coalities mogelijk zijn

Europese leiders halen opgelucht adem: 'Nederland blijft pro-Europees!'
De kabinetschef van de Duitse bondskanselier Angela Merkel twitterde in het Nederlands: 'Nederland oh Nederland jij bent een kampioen! Wij houden van Oranje om zijn daden en zijn doen! Gefeliciteerd met dit geweldig resultaat!'.

Coalitie vormen wordt nog lastig: dit zijn de mogelijkheden
Op en rond het Binnenhof is het rekenen onmiddellijk begonnen: wie kan met wie regeren? De VVD is als grootste partij als eerste aan zet en zal een verkenner aanwijzen om de formatieonderhandelingen voor te bereiden.