Architect Fons Verheijen bij het gebouw dat hij ontwierp voor Naturalis in Leiden.
Architect Fons Verheijen bij het gebouw dat hij ontwierp voor Naturalis in Leiden. © Aurélie Geurts

Naturalis gaat diep door het stof voor architect na geschil om verbouwing

Naturalis gaat diep door het stof voor architect Fons Verheijen. Het Leidse museum annex onderzoekscentrum biedt excuses aan voor de verbouwing van het museum zonder toestemming van de architect en betaalt 1,5 miljoen euro. De door de rechter opgelegde bouwstop is daarmee van de baan.

De schadevergoeding gaat niet naar Verheijen zelf, maar naar een ideële stichting die de architect zal oprichten voor het bevorderen van wetenschappelijk (architectuur)onderzoek. Ook betaalt Naturalis de advocatenkosten van Verheijen.

De schikking mag niet worden ervaren 'als beloning voor het door Naturalis gevoerde beleid', staat in de gezamenlijke verklaring die Naturalis en Verheijen maandag hebben uitgegeven. Naturalis zal bovendien gedurende ten minste tien jaar een 'virtueel museum beschikbaar stellen waarin het gehele interieur van het voormalige museum raadpleegbaar zal zijn'. Eerder maakte Google Street View opnames van het interieur van het museum.

De verbouwing is een inbreuk op zijn auteursrechten, aldus Verheijen

Verheijen ontwierp het in 1998 geopende Naturalisgebouw met museum, kantoren, laboratoria en een collectietoren. Omdat het aantal bezoekers, onderzoekers en de collectie flink is gegroeid, is Naturalis bezig met een ingrijpende verbouwing en nieuwbouw. Daarin krijgt ook het nieuwste pronkstuk, de Tyrannosuarus rex Trix, een ereplaats.

Het Rotterdamse architectenbureau Neutelings Riedijk verbouwt onder meer het bestaande museumgedeelte tot depots en kantoren. Daarvoor worden een tussenvloer en pilaren geplaatst in de ruimte. Dat is een inbreuk op zijn auteursrechten, stelde Verheijen.

De architect maakte al direct bezwaar en spande in 2015 een bodemprocedure aan toen het definitieve ontwerp klaar was. Naturalis zette de plannen toch door. 'Daarmee aanvaardde Naturalis, ondanks alle destijds genomen maatregelen, belangenafwegingen en verkenningen, ten behoeve van de nieuwbouw, het risico dat zij in een vergevorderd stadium van de voorbereiding geconfronteerd zou worden met een rechtelijk verbod op uitvoering van de betreffende plannen', staat in de gemeenschappelijke verklaring.

Principieel

Eind januari oordeelde de rechtbank in een tussenvonnis dat er inderdaad sprake is van 'wezenlijke aantasting' van het oorspronkelijke ontwerp. In een kort geding dwong Verheijen begin maart een bouwstop af. Het museum moest wachten op de definitieve uitspraak in een bodemprocedure. Die werd in mei verwacht.

Verheijen weigerde tot nu toe een schadevergoeding, want hij wilde de zaak principieel uitvechten. 'Anders is alle architectuur vogelvrij', zei hij begin maart in de Volkskrant. Naturalis betreurde die opstelling: 'Het hoort bij musea dat die van tijd van tijd moeten verbouwen en vernieuwen. Dat gebeurt overal, van het Rijksmuseum in Amsterdam tot de Fundatie in Zwolle', zei directeur Edwin van Huis in een interview. Het museum wilde niet samen met Verheijen een compromis-ontwerp maken.

Verheijen gaat nu toch akkoord met een schikking, omdat hij niet wil dat (onder)aannemers en onderzoekers gedupeerd raken. Naturalis vreesde een vertraging van 4,5 jaar en een strop van tientallen miljoenen euro's. Als de nieuwbouw en verbouwing afgerond zijn, zal alleen nog de collectietoren worden toegeschreven aan Verheijen. Vanwege de veranderingen distantieert hij zich van de rest van zijn ontwerp.

Het instituut annex museum hoopt in 2019 het nieuwe onderkomen te heropenen

Verheijen ontwierp naast Naturalis onder andere The Wall, het 800 meter lang winkelcentrum aan de A2 bij Utrecht, en Woonmall Alexandrium. Daarnaast was hij een aantal jaren  hoogleraar Bouwtechnisch Ontwerpen aan de faculteit Bouwkunde van de TU Delft.

Het pand van Naturalis staat al enige tijd leeg. Het instituut annex museum hoopt in 2019 het nieuwe onderkomen te heropenen. De Tyrannosaurus rex Trix is nog tot begin juni te zien in het Pesthuis in Leiden en gaat daarna op een internationale tournee.

Meer over rechtszaak Naturalis

'Verminking'
De architect van Naturalis strijdt tegen de 'verminking' van zijn ontwerp. 'Het is zo liefdeloos.' (+)

Vrees voor faillissement

Naturalis vreest dat het failliet gaat als het oorspronkelijke museum grotendeels intact moet blijven. 'Ook bij een tijdelijke bouwstop loopt de schade in de miljoenen euro's.'

Bouwstop
Twee weken geleden moest Naturalis per direct de verbouwing stilleggen. De rechter moest eerst uitsluitsel geven in het proces aangespannen door architect Verheijen.