Freek de Jonge tijdens de fakkeltocht dinsdagavond.
Freek de Jonge tijdens de fakkeltocht dinsdagavond. © ANP

Freek de Jonge: 'In Groningen voltrekt zich het grootste naoorlogse schandaal'

De actievoerder slaapt nog als hem een reactie wordt gevraagd op de Groningse fakkeltocht tegen gaswinning, waarin hij dinsdag voorop ging. 'Het was een lange dag, ik ga hem nu niet wakker maken', zegt zijn vrouw Hella. Het is 9.15 uur. De geboren Groninger Freek de Jonge is teruggekomen naar zijn provincie, omdat zich daar volgens hem 'het grootste naoorlogse schandaal' voltrekt.

Hij lijkt met zijn bijdrage aan de strijd tegen gasboringen de noorderlingen nieuw zelfbewustzijn te verschaffen. Niet eerder liepen zoveel - zo'n 5.000 - gedupeerden en sympathisanten door de Groningse straten. Boos over nog steeds te veel gasboringen, de aanhoudende aardbevingen en de krakkemikkige procedures bij het toekennen van schadevergoedingen. Maar de woede borrelt vooral op door het gebrek aan erkenning en het voortdurende wegkijken van de NAM, het Rijk, de rest van het land eigenlijk.

De Jonge zette hun woede op papier. 'Vanuit de constatering dat Groningen lang genoeg is uitgebuit, dat er een onveilige situatie is ontstaan en dat de huidige structuren en instanties met hun paranoïde bureaucratie een flink aantal gedupeerden tot razernij heeft gedreven, plus het feit dat het hoog tijd wordt dat we de fossiele energie de rug toekeren, groeide de behoefte om te komen tot een oproep aan alle Nederlanders', schrijft hij in zijn manifest en actieplan Laat Groningen niet zakken. Dinsdagavond overhandigde hij het aan de Groningse Commissaris van de Koning René Paas.

Zijn teksten worden emotioneler als hij poogt de media ertoe te bewegen meer met het dossier te doen. 'Ik zit er vol van', schrijft hij de hoofdredacteur van de Volkskrant in aanloop naar de fakkeltocht. 'Ik heb gezien hoe weldenkende mensen murw gebeukt zijn door een systeem dat rücksichtslos de ingeslagen weg van de gaswinning volgt door mensen te vertellen dat hun schade 'niet-bevinggerelateerd is', dat klokkenluiders en actievoerders hinderlijk volgt en criminaliseert, dat cultureel erfgoed afschrijft, dat onderzoeken van onafhankelijke geologen negeert of ridiculiseert en een hele provincie waar ons land ruim 50 jaar welvaart aan dankt, afschrijft.'

'Goedemorgen, Freek de Jonge.'

Het is 10.38 uur.

Zware dag gehad?

'Ja, het was een zware dag. Met Groningse artiesten heb ik eerst een We are the world-achtig lied opgenomen. En natuurlijk die fakkeltocht met meer mensen dan bij de inauguratie van Trump - grapje.'

Wanneer besloot u zich actief achter de Groningers te scharen?

'Wordt dit dan weer een stukje over mij?'

Groningers benadrukken zelf dat uw rol belangrijk is.

'Ja, en op een bepaalde manier is het wel treurig dat een bekend gezicht nodig is. Maar als het zo moet, dan moet het. Het is te belangrijk om niet achter te gaan staan.

'Aanvankelijk deed ik er ook lacherig over. Over Groningers die meer geld willen. De omslag kwam toen ik in de provincie mijn verkiezingsconference ging voorbereiden. Mensen zijn al jaren bezig met genoegdoening. Het probleem is echt heel erg groot. Alleen al in de stad Groningen gaat het om duizenden schademeldingen.

'Vorige week bezweek weer een boerderij in de provincie. Je springt werkelijk uit je vel als je vervolgens te horen krijgt dat het door passerende tractoren komt. Want zo gaat het nog steeds.'

U vergelijkt Groningen met de Watersnoodramp uit 1953. Met alle respect voor de aardbevingslachtoffers: toen vielen ruim 1.800 doden.

'Ik blijf dit een merkwaardig argument vinden. De prognoses bij een aardbeving van 4 op de schaal van Richter zijn niet mals. En dan staan we erbij te kijken met zijn allen. Het is waanzinnig om te eisen dat eerst 1.800 doden moeten vallen.

'Daar komt bij dat we dit zelf hebben veroorzaakt. We hebben zestig jaar lang Groningen als een wingewest leeggezogen. Nu de provincie wegzakt, moeten we onze verantwoordelijkheid nemen.'

Wat moet er nu als eerste gebeuren?

Rutte zit duidelijk in een spagaat: zijn electoraat bestaat voor een groot deel uit aandeelhouders van Shell

'We moeten nu eerst in sneltempo handtekeningen krijgen voor ons manifest. Hopelijk kunnen we nog voor de verkiezingen naar de Kamer met een handtekening of 100 duizend.

'We moeten dit onderwerp depolitiseren, zei Lodewijk Asscher tegen mij. Goed plan, het wordt tijd dat alle partijen de omvang van het probleem erkennen. Ruttes lauwe reactie bij Jinek dinsdagavond - in de trant van: we doen al heel veel - baart me dan weer grote zorgen. Hij zit duidelijk in een spagaat: zijn electoraat bestaat voor een groot deel uit aandeelhouders van Shell.'

Wat weer een van de aandeelhouders van de aardoliemaatschappij NAM is.

'Inderdaad. Het is ongelofelijk dat de schadeveroorzaker, de NAM (aandeelhouders Shell, Exxon Mobile en de Nederlandse staat), nog altijd betrokken is bij het opnemen van de schade en bij het toekennen van vergoedingen. Ook Economische Zaken gaat verre van vrijuit.

'Alle onzinprocedures rond de schadevergoedingen moeten direct van tafel. Dat betekent dat de NAM zich niet langer bemoeit met de vaststelling van de schade en de daarmee samenhangende vergoeding. Groningers moeten ruim worden gecompenseerd voor alle schade sinds de boringen begonnen in 1959. Laat de NAM om te beginnen 5 miljard euro in een onafhankelijk fonds storten.'

Wat greep u het meest aan sinds u zich verdiept in dit dossier?

'Dat de psychische nood hier zo ongelofelijk hoog is. De Rijksuniversiteit Groningen laat ook zien dat er sprake is van grote bevingstress onder gedupeerden. Kinderen gaan hier gewoon naar onveilige scholen. Dit doet wat met je. Bizar dat dit kan in Nederland.

'Ik verwacht dan ook dat er uiteindelijk een parlementaire enquête komt over Groningen. Daar voltrekt zich op dit moment zo'n groot schandaal, dat generaties na ons zich zullen afvragen hoe het zo ver heeft kunnen komen.'