Eerste Kamerleden tijdens een debat in de Senaat
Eerste Kamerleden tijdens een debat in de Senaat © ANP

Fenomeen politieke lijstverbinding sneuvelt in Eerste Kamer

De PvdA lijkt door de bel gered. Als de Eerste Kamer iets sneller was geweest, had de PvdA na de verkiezingen op 15 maart misschien niet negen, maar acht zetels in de Tweede Kamer overgehouden. Ook de ChristenUnie profiteerde. Die zou mogelijk niet vijf, maar vier volksvertegenwoordigers hebben gehad.

Het verschil zit in een wetswijziging die vandaag naar verwachting een meerderheid krijgt in de Eerste Kamer. Daarmee komt een eind aan het fenomeen lijstverbinding. Bij de Tweede Kamerverkiezingen hadden PvdA en GroenLinks een lijstverbinding, net als ChristenUnie en SGP.

Bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer waren 142 zetels direct voor partijen; acht zetels zijn als 'restzetels' verdeeld

De Tweede Kamer nam het wetsvoorstel al op 7 februari aan. SP, VVD, D66, PVV en Partij voor de Dieren stemden voor. Zij hebben ook een meerderheid in de Eerste Kamer. De wijziging geldt voor alle verkiezingen. Waarschijnlijk zijn de gemeenteraadsverkiezingen volgend jaar de eerste waarvoor de nieuwe regel geldt.

Het afschaffen van de lijstverbinding was in 2014 een voorstel van de Kamerleden Taverne (VVD), Schouw (D66) en Van Raak (SP). Zij stelden dat het oorspronkelijke doel van lijstverbindingen een bundeling van politieke partijen was. De partijen die een verbinding aangaan, zijn bij het tellen van de stemmen als één partij en maken zo meer kans op een restzetel.

Een restzetel is de extra volksvertegenwoordiger die een partij krijgt op basis van de 'overgebleven' stemmen. Een partij krijgt immers nooit precies het aantal stemmen dat goed is voor een aantal zetels. Er blijven altijd stemmen over. Op basis van die overgebleven stemmen, worden de overgebleven zetels verdeeld. Bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer waren 142 zetels direct voor partijen; acht zetels zijn als 'restzetels' verdeeld op basis van de overgebleven stemmen en de lijstverbindingen PvdA-GroenLinks en CU-SGP. Het systeem voor de verdeling van de restzetels bestaat sinds 1933.

De bundeling van partijen is volgens de motie van Taverne, die door het kabinet Rutte II wordt uitgevoerd, als doel uit het zicht verdwenen. Nu gaat het vooral om zetelwinst. Sterker nog, door lijstverbindingen kunnen stemmen bij een andere partij terechtkomen die daardoor een extra zetel krijgt. Dat is niet de bedoeling van de kiezer.

De regeling voor het vormen van lijstencombinaties is in 1973 ingevoerd voor de verkiezingen van de Tweede Kamer en van provinciale staten. Daarna is die ook ingevoerd voor de andere verkiezingen - Europees Parlement, de gemeenteraden, waterschapsverkiezingen en de verkiezingen van de eilandsraden in Bonaire, Sint Eustatius en Saba.