De VVD en integriteitskwesties: toeval of partijcultuur?

De VVD en de verleiding

De VVD haalt de laatste jaren vaker dan andere partijen het nieuws met integriteitskwesties. Toeval of partijcultuur?

Alweer de VVD. Nu moet zelfs partijvoorzitter en integriteitsboegbeeld Henry Keizer tijdelijk terugtreden in afwachting van onderzoek naar zijn zuiverheid. De VVD staat voor het vijfde opeenvolgende jaar bovenaan de Politieke Integriteitsindex die Vrij Nederland maakt met hoogleraar bestuurskunde Leo Huberts van de Vrije Universiteit van Amsterdam en Muel Kaptein, hoogleraar integriteit van de Erasmus Universiteit van Rotterdam. 15 integriteitsaffaires rondom VVD'ers haalden vorig jaar het nieuws op een totaal van 46. D66 had er 5, het CDA 4 en de PvdA 3.

Maar wie studie doet naar integriteit, naar de VVD of beide, nuanceert het beeld van de partij van belangenverstrengelaars en scheveschaatsrijders. 'Het is niet te onderzoeken of de VVD de meeste integriteitskwesties heeft', stelt Hans van den Heuvel, emeritus hoogleraar integriteit aan de VU, 'want we zullen nooit weten of we die van andere partijen allemaal kennen, gezien het grote aantal gemeenten.'

Is het aantal integriteitskwesties statistisch toeval of is er iets met de partijcultuur of het type mens dat zich tot de VVD aangetrokken voelt? Of heeft de partij gewoon de pech dat het de grootste partij is in het 'verkeerde' tijdsgewricht?

Een zoektocht naar de VVD en de verleiding.

1. Is de VVD'er een bepaald type mens?

'De VVD rekruteert vooral mensen uit het bedrijfsleven, of mensen die gevoel hebben voor het bedrijfsleven', zegt Van den Heuvel. 'Zij willen zich vrij voelen, dus niet gebonden aan regels, in ieder geval aan zo min mogelijk regels.' Dat is een contradictie met de samenleving, stelt de onderzoeker naar bestuurlijke en ambtelijke integriteit, want die wordt juist sterker dan ooit bij elkaar gehouden door die regels.

Politici met een achtergrond in het bedrijfsleven handelen ook anders dan politici die een ambtelijke achtergrond hebben, zegt André Vermeulen, auteur van het boek De liberale opmars over de geschiedenis van de VVD.

Denk aan de zaak-Hooijmaijers, de Noord-Hollandse VVD-gedeputeerde die 30 maanden cel kreeg voor omkoping. Of Kathalijne de Kruif, VVD-fractievoorzitter in Stichtse Vecht, veroordeeld voor het lekken van vertrouwelijke informatie. En zie de zaak Jos van Rey, de wegens corruptie veroordeelde Roermondse oud-wethouder.'Los van of hij strafbaar heeft gehandeld, is het duidelijk dat hij op ondernemende wijze bestuurlijk bezig is geweest.' Mensen met een achtergrond in het bedrijfsleven hebben volgens Kaptein vaak een 'even regelen'-mentaliteit, van onderhandelen en geven en nemen.

De liberale opvatting van integriteit lijkt te zijn: wij bepalen zelf wat goed is, zegt Kaptein. Zo blijft VVD-minister Schultz volhouden dat het geheel aan haar is om te besluiten of zij na haar ministerschap directeur van Schiphol kan worden. Zij kan heel goed zelf haar integriteit bewaken, vindt ze.

Die overtuiging gaat volgens Kaptein en Van den Heuvel lastig samen met een samenleving die gebonden wordt door regels en de meer principiële opvatting van integriteit; dat er normen en waarden zijn waar iedereen zich aan moet houden. Volgens theoloog Job de Haan, van Integriteit.nl dat integriteitstraining geeft aan gemeenteraadsleden, wordt integriteit door VVD'ers meer vanuit een juridisch oogpunt benaderd en minder vanuit een moreel kompas. 'De ondernemersmentaliteit is: binnen de randen van de wet ben je vrij om te doen wat je wilt.'

Een doorsnee VVD'er wordt niet minder integer geboren dan een SP'er, zegt bestuurskundige Huberts.'Een VVD'er heeft in dezelfde mate de neiging om te zwichten. Wat telt is welke functie ze bekleden en welke verleidingen dan gelden.'

2. Is het omdat de VVD de grootste is?

Dat de VVD statistisch de grootste kans heeft op affaires omdat de VVD nu eenmaal de grootste partij is, daarop valt wel iets af te dingen. Op het Binnenhof is de VVD weliswaar oppermachtig, maar lokaal zeker niet. In 2016 waren veruit de meeste wethouders (30 procent) afkomstig van lokale partijen, 22 procent kwam van het CDA en 13 procent van de VVD. Ook in het aantal raadsleden en burgemeesters is het CDA nog altijd groter.

Maar er speelt wel iets anders. Huberts wijst erop dat vooral het soort activiteiten van al die lokale VVD'ers van belang is. Vaak zitten zij dicht tegen het lokale bedrijfsleven aan. In 2016 was 24 procent van de wethouders met de portefeuille financiële en economische zaken een VVD'er: een sterke oververtegenwoordiging. 'Dat zijn kwetsbare portefeuilles met meer verleidingen dan andere portefeuilles', aldus Huberts.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

3. Speelt het tijdsgewricht de VVD parten?

'We zien alles, we weten alles', zegt emeritus hoogleraar integriteit Van den Heuvel. 'Sinds kort leven we in bijna maximale transparantie.' Gaat het nu een keer mis bij een grote partij zoals de VVD, dan ligt het ook meteen op straat.

Dat is volgens hem niet alleen een kwestie van veel snelle media en elektronica. Er is ook een sociaalpsychologische kant: 'De mens als lid van de samenleving verandert razendsnel. Wij zijn heel erg kritisch geworden. Op elkaar, maar ook op hoe het land bestuurd wordt. 'Ze moeten hun fatsoen houden', is de eis van de burger. Onkreukbaarheid is een goudomrand woord voor de bestuurder tegenwoordig. Je moet je altijd kunnen verantwoorden en je staat altijd in de etalage. In de spiegel kijken is negentiende-eeuws: nu wórd je bekeken!'

Pakweg dertig jaar geleden kwam een politicus of bestuurder - vaak van het CDA, toen lokaal nog veruit de grootste partij - daar nog mee weg. Een Limburgse burgemeester die werd veroordeeld voor fraude, trad niet af en kreeg later zelfs eervol ontslag. Een staatssecretaris die zijn huis gratis liet opknappen door werknemers van de woningbouwvereniging waar hij commissaris was, kwam er zonder kleerscheuren af. 'Nu is dat ondenkbaar', zegt Job de Haan van Integriteit.nl.

4. Is het de partijcultuur?

Integriteit en belangenverstrengeling hebben een grijpbare en een ongrijpbare kant. En met die laatste lijkt de VVD veel moeite te hebben. Grijpbaar zijn de regels en wetten op grond waarvan iemand zich wel of niet aan belangenverstrengeling of integriteitschending schuldig maakt. Daar kunnen VVD'ers wat mee. Neem de zaak-Keizer. De partij gaat financieel specialisten vragen of de regels wel zijn nageleefd door Keizer bij de koop van een crematiebedrijf.

Maar er is ook nog zoiets als de schijn van belangenverstrengeling. De beeldvorming van een niet integer bestuurder. Daarvan krijgen de media de schuld. De schijn tegen hebben is volgens de VVD-cultuur onvoldoende reden om afscheid te nemen. Eerder om als een warme familie om de getroffen VVD'er heen te gaan staan en het vertrouwen in hem of haar uit te spreken.

'Terwijl in allerlei integriteitscodes voor bedrijven, zoals de Code Tabaksblat, juist expliciet ook staat dat de schijn van belangenverstrengeling gemeden moet worden', vergelijkt De Haan. 'Dat is bij de VVD kennelijk moeilijk', denkt Van den Heuvel. 'Ze hebben niet in de gaten dat Keizer moet terugtreden wegens de pet van bestuurder, niet omwille van de pet van zakenman.'

'De VVD benadert integriteit meer vanuit juridisch oogpunt en minder vanuit een moreel kompas', vindt De Haan. 'Keizer die als bewijs voor zijn integriteit aanvoert dat hij op het beslismoment even de kamer uit is gelopen zodat hij geen dubbele pet meer op had. Dat is speeltuinniveau.'

Doordat 'de schijn tegen hebben' bij de VVD reden is de beschuldigde partijgenoot in bescherming te nemen, duren affaires bij de VVD langer dan bij andere partijen. Zo hebben PvdA, SP en GroenLinks eerder de neiging om een lid met een vlekje of de schijn daarvan, snel buitenboord te zetten, waarna het onderzoek begint. Dat is niet de aanpak van de VVD, waardoor 'hun' zaken aldoor in het nieuws blijven, wat de beeldvorming weer versterkt, waartegen de partij zich nog harder gaat verzetten, waardoor het nog langer duurt, enzovoort. Denk aan de woorden van VVD-leider Mark Rutte over de steeds zwaarder onder vuur liggende minister Opstelten: 'Ivo behoort tot de beste mensen die we hebben.'

Maar dat wil volgens de stellige indruk van Vermeulen niet zeggen dat de VVD minder zwaar tilt aan integriteit. 'Toen er in 2013 even wat gerommel ontstond, hebben ze direct een integriteitscommissie ingesteld onder leiding van de meest zuivere VVD'er: Jan-Kees Wiebenga.'

En er is ontwikkeling. Enkele jaren geleden nog maar verwierpen de VVD-leden met overgrote meerderheid een motie die voorstelde dat partijgenoten tijdelijk moesten terugtreden zodra er een onderzoek naar hen liep. Keizers reactie toen op die motie: 'Het getuigt niet van een buitengewoon opgeruimde plezierige natuur zal ik maar zeggen.'

Deze week maakte hij bekend dat hij gedurende het onderzoek zijn voorzitterstaken neerlegt.

5. Is het omdat goede raad niet wordt opgevolgd?

Als iemand voor de partij gaat werken, moet een betere overdracht plaatsvinden

'Voor de VVD valt er veel te leren uit het bedrijfsleven; dat moet die partij toch aantrekken', zegt hoogleraar Kaptein. De partij heeft nu wel een integriteitscommissie en een gedragscode ingesteld, maar in het bedrijfsleven gaan ze volgens Kaptein veel verder.

Het begint bij het binnenhalen van mensen. Als iemand zich kandidaat stelt voor de partij, moet een heel goede screening plaatsvinden. Van den Heuvel is daar wel kritisch op, omdat je een karakter nauwelijks kunt screenen. 'Je zou mensen die in een machtspositie komen preventief op de divan moeten leggen, maar dat gaat te ver.' Een screening kan volgens Van den Heuvel wel helpen om iemands belangen te achterhalen.

Als iemand voor de partij gaat werken, moet een betere overdracht plaatsvinden, zegt Kaptein. Wat betekent belangenverstrengeling? Hoe ontstaat de schijn daarvan en hoe voorkom je die schijn? De VVD zou er zichzelf en de politiek in het algemeen een grote dienst mee bewijzen. 'Het is namelijk best triest dat dit soort kwesties ontstaan', vindt de hoogleraar integriteit. 'Want de meeste politici zitten er echt niet voor zelfverrijking.'