De computer toont op basis van gezichtskenmerken uit een foto een mogelijke match uit de database. Deskundigen beoordelen de suggestie.
De computer toont op basis van gezichtskenmerken uit een foto een mogelijke match uit de database. Deskundigen beoordelen de suggestie. © Raymond Rutting

CSI in de polder: politie zoekt verdachten met gezichtsherkenning

Het lijkt wel tv: met een computersysteem zoekt de politie pijlsnel door honderdduizenden foto's uit een database. Vanaf vandaag ook in Nederland. Kon dat niet allang? 'Nee, dat denken we door series als CSI.'

Met één druk op de knop kan de politie vanaf vandaag in seconden miljoenen foto's doorzoeken van verdachten, veroordeelden en vreemdelingen. Dankzij nieuwe software voor gezichtsherkenning kan de vreemdelingenpolitie beter controleren of asielzoekers zijn wie ze zeggen.

Ook kan de politie fotomateriaal dat bij misdrijven door omstanders of bewakingscamera's is gemaakt snel vergelijken met foto's van arrestanten en veroordeelden. Voorheen doorzochten biometriespecialisten 'handmatig' de fotodatabase.

Sinds een paar jaar worden van elke arrestant foto's gemaakt op het politiebureau

'Je krijgt zo sneller zicht op een mogelijke dader', zegt Raymond Veldhuis, hoogleraar biometrie en patroonherkenning aan de Universiteit Twente. In de rechtszaal is gezichtsherkenning niet voldoende voor een veroordeling. Daarvoor is aanvullend bewijs nodig. Toch vindt Veldhuis het nieuwe systeem een belangrijke stap in de opsporing, die verder geen gevolgen heeft voor de privacy. 'Door CSI denken we dat zoiets allang kon. Dat is niet zo.'

Vorig jaar begon de politie een proef met het systeem, dat ook de FBI sinds enkele jaren gebruikt. Er werden twee databases gebouwd: een strafrechtdatabase, met foto's van veroordeelden en arrestanten, en een met foto's van asielzoekers en illegalen. Sinds een paar jaar worden van elke arrestant foto's gemaakt op het politiebureau.

Nu bevat de strafrechtdatabase 800 duizend foto's. 'Dat zullen er 1,5 miljoen worden', zegt John Riemen, biometriespecialist van de Dienst Landelijke Operationele samenwerking (DLOS), de afdeling bij de politie gespecialiseerd in biometrische opsporingsmiddelen. En de vreemdelingenpolitie fotografeert elke asielzoeker. Die database telt 4,8 miljoen afbeeldingen, maar is nog 'vervuild' door dubbelingen.

Deskundigen zullen nooit honderd procent zeker zijn. Je hebt te maken met invloeden van ouderdom, gewicht, ziekte of plastische chirurgie

Als een officier van justitie en een rechter-commissaris toestemming geven, kunnen rechercheurs foto's van verdachten van een misdrijf sturen naar het gezichtherkenningssysteem. Riemen: 'Een agent mag niet zomaar een foto sturen met de vraag: weten jullie wie dit is? Er moet een concrete verdenking zijn.'

Het computersysteem toont de biometrisch specialisten daarop een selectie van gezichten die het meest lijken, op basis van kenmerken als plaats van de neus, de mondhoek, de afstand tussen de ogen en de botstructuur. 'Er wordt als het ware een spinnenweb over het gezicht gelegd.'

Als er een match lijkt te zijn, bestuderen twee deskundigen de foto's. Ze zullen nooit stellen dat ze honderd procent zeker zijn. 'Bij vingerafdrukken kun je met zekerheid zeggen: deze afdruk hoort bij die persoon. Met gelaatsvergelijking kun je maximaal zeggen dat er veel overeenkomsten zijn', zegt Riemen. Je hebt te maken met invloeden van ouderdom, gewicht, ziekte of plastische chirurgie. Ook de kwaliteit van de foto is van belang.

Hulp bij opsporing

De invoering kwam in een stroomversnelling na de aanslagen in Parijs

'De keerzijde van het systeem is dat je goed materiaal moet hebben. Als een verdachte een petje op heeft kan het al lastig zijn', zegt Veldhuis. 'En naarmate je database groter wordt, wordt de lijst met kandidaten die de computer selecteert langer.' Hij ziet gezichtsherkenning als hulp bij de opsporing. 'De bewijswaarde in de rechtszaal is een ander verhaal.'

Vanuit de politietaskforce die zich bezighoud met vreemdelingen kreeg Riemens afdeling in 2015 het verzoek dit systeem op te zetten. 'De vraag was: hoe kun je biometrie inzetten om 'slechte' elementen in de asielstroom te herkennen?', zegt hij. 'Vluchtelingen hebben vaak geen of valse papieren.' Het gebeurt dat de ene Syrische vluchtelingen een andere herkent als oorlogsmisdadiger. 'Dat wil je controleren. Als je een goede foto van het internet van hoge officieren uit het Syrische leger hebt, kun je in de database gaan zoeken.'

De invoering kwam in een stroomversnelling na de aanslagen in Parijs. Riemen verwacht dat door dit systeem de politie minder snel foto's van verdachten zal publiceren. 'Bij de rellen in Haren of de zaak van de Eindhovense kopschopper had de politie de burger nodig. Het gevolg: de kopschopper kreeg vanwege publicatie van de beelden een lagere straf.' Riemen hoopt dat bijvoorbeeld winkeliers hun camera's verbeteren, hij is al in gesprek met verzekeraars en brancheverenigingen. 'Liefst hangt de camera 2,30 meter hoog achter de toonbank. Het best is een foto frontaal van het gezicht.'

Herkenning in de praktijk

Menig crimineel probeert juist om níét goed op de foto te staan

Gezichtsherkenning is in Nederland niet geheel nieuw. In 2011 begon de RET in de Rotterdamse tram een proef. Camera's in de tram scanden gezichten van binnenkomende passagiers. Aan de hand van biometrische gegevens werd gekeken of de reiziger geen OV-verbod heeft.

Hoewel de pilot succesvol was, is het systeem nog niet in gebruik: 'We hebben het uitgebreid getest', zegt een woordvoerster, 'want je moet onder andere rekening houden met het weer en de lichtinval. Alleen: toen kregen we nieuwe trams. Dat betekent opnieuw testen.' Het idee is dat er zodra iemand met een OV-verbod de tram in stapt - 'dat aantal is op één hand te tellen' - een signaal afgaat bij de bestuurder. De conducteur controleert dan of het inderdaad dezelfde persoon betreft.

Ook bij de paspoortcontrole op Schiphol wordt met het systeem gewerkt. Hoogleraar biometrie Raymond Veldhuis: 'Je hebt op Schiphol een gecontroleerde opstelling met de juiste belichting en een camera op de juiste hoogte. Het enige wat die camera's doen is controleren of jouw gezicht overeenkomt met dat op de foto in je paspoort. Dit nieuwe politiesysteem is echt van een andere orde.'

Een blik in de politiedatabase leert dat de politie het vaak moeilijker heeft: menig crimineel probeert juist om níét goed op de foto te staan. Ook zijn de aangeleverde foto's niet altijd van voldoende kwaliteit, al is dat verbeterd door de komst van de smartphone.