ABN Amro-topman Gerrit Zalm ondertekent het convenant.
ABN Amro-topman Gerrit Zalm ondertekent het convenant. © ANP

Banken beloven werk te maken van mensenrechten. Kunnen ze dat waarmaken?

Banken beloven in een convenant meer werk te maken van mensenrechten. Kunnen ze dat wel waarmaken? Vijf vragen over het vrijdag ondertekende convenant Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen.

Wat beloven de banken?      

Om misstanden in hun sector aan te pakken. Er wordt bij investeringen en bij de financiering van projecten gekeken of er geen mensenrechten worden geschonden. Zo moet bijvoorbeeld kinderarbeid worden voorkomen. 'Bedrijven die betrokken zijn bij slechte arbeidsomstandigheden, milieuvervuiling of het oneerlijk onteigenen van land hebben allemaal een bankrekening of een lening. Banken spreken nu af dat zij hun invloed willen gebruiken om deze mensenrechtenschendingen door hun klanten tegen te gaan', zei minister Liliane Ploumen (Ontwikkelingssamenwerking en Buitenlandse Handel) bij de presentatie. Banken beloven ook meer openheid over hun investeringen, de screening van hun klanten en de 'dialoog met klanten die onverhoopt toch betrokken raken bij mensenrechtenschendingen.' Zo kan iedereen beoordelen of zijn of haar bank wel werk maakt van de beloftes.

Wie heeft het convenant getekend?

De hele polder bij elkaar: naast Ploumen ook minister Jeroen Dijsselbloem (Financiën), de vakbonden FNV en CNV, 'ngo's' als Oxfam Novib en Amnesty International en dertien Nederlandse banken en hun branchevereniging, de NVB. Dit alles onder leiding van de SER, de Sociaal-Economische Raad. Die gaat de uitvoering ook in de gaten houden.  

Wat gebeurt er concreet?

De klanten van de banken moeten (potentiële) slachtoffers van mensenrechtenschendingen in staat stellen hun klachten kenbaar te maken, zoals vastgelegd in een OESO-richtlijn. Enkele risicosectoren - palmolie, cacao, goud - worden door de ondertekenaars alvast in kaart gebracht, om te kijken wat het beste werkt om een juiste aanpak van mensenrechten door de klant te waarborgen. Verder wordt er een database ontwikkeld met informatie over mensenrechtenrisico's van landen en sectoren. Dat moet missers voorkomen, zoals die van de FMO in Honduras. De ontwikkelingsbank stapte dit voorjaar na kritiek uit de bouw een waterkrachtcentrale, vanwege grove schendingen van de mensenrechten.

De maatregelen klinken niet erg revolutionair, maar ABN Amro-topman Gerrit Zalm verzekerde vrijdag dat het geen loze beloftes zijn. Als een klant de mensenrechten blijft schenden en praten niet helpt, zal er uiteindelijk afscheid genomen worden van die klant, ook al heeft dat tot gevolg dat die naar een concurrent gaat. 'Dat moeten ze wat mij betreft ook maar doen', zei Zalm desgevraagd. 'Klanten die het niet nauw nemen met mensenrechten zullen andere verplichtingen richting de bank ook niet serieus nemen.'

Klanten die het niet nauw nemen met mensenrechten zullen andere verplichtingen richting de bank ook niet serieus nemen

Gerrit Zalm, ABN Amro-topman

Dat klinkt goed. Gaat het in de praktijk ook werken?  

Dat wordt lastig, denkt de Tilburgse hoogleraar banking and finance Harald Benink. Hij juicht de 'inspanningsverplichting' van de banken toe. 'Maar als je een Indiase zakenman aan de deur krijgt voor een deposito van een paar miljoen, ga je daar dan diepgaand onderzoek naar doen? Een standaardcheck kan, hier en daar wat rondbellen, wat dossiers bekijken, maar een echt diepgaand onderzoek kost geld. De vraag is hoe ver de banken daar in zullen gaan. Bovendien zijn er landen met andere normen en waarden dan wij.

Gaan ze klanten uit die landen dan weigeren?

De intenties zijn goed, maar bij de uitvoerbaarheid heb ik vragen.' Wat gebeurt er als de banken hun afspraken niet nakomen? Dan worden ze daar door de andere partijen op aangesproken. Als dat niet helpt, kunnen ze uit het convenant worden gezet. Maakt dat indruk? 'Misschien niet direct, maar het is toch vervelend', zegt Benink. 'Grote beleggers als pensioenfondsen letten steeds meer op zaken als mensenrechten, die zullen zo'n bank er zeker op aanspreken.'