Balkenende: Onwillige premier van kankerend volk

In de toespraak van premier Jan Peter Balkenende tot het CDA- congres eind oktober, op het hoogtepunt van de speculaties over zijn vertrek naar Europa, zaten opvallend veel passages waaruit welhaast weerzin tegen het eigen land spraken.

Verongelijktheid

‘Op het ene moment word je verguisd en op het andere moment op handen gedragen’, zei hij onder meer. Hij oogstte instemmend gelach, maar de ondertoon was er een van verongelijktheid. Verderop schetste hij ‘een onfatsoenlijke, onbeschofte, steeds ruwere samenleving’ en ‘een land dat vol overlast, onverdraagzaamheid en onveiligheid zit en dat soms in het eigen zwerfvuil lijkt om te komen’.

'Het Binnenhof', stelde Balkenende, 'is in de greep van het populisme … het is onderdeel van een grimmiger klimaat, verbetener, met meer polarisatie …' Een klimaat waarin karikaturen de toon en de publiciteit bepalen. Een klimaat waarin, reagerend op dagkoersen, de stemming van het ene uiterste in het andere kan schieten. Een klimaat waarin complete bevolkingsgroepen worden weggezet. Een klimaat waarin alles wordt verpolitiekt. Een klimaat waarin niks meer goed lijkt.'

Een opvallende toespraak voor een man die de afgelopen zevenenhalf jaar bij uitstek op de plaats zat waar hij Nederland vorm had kunnen geven. Ook was de toonzetting bepaald bitter voor iemand die juist vaak het verwijt van al te grote en redeloze blijheid kreeg. Een blijmoedige duikelaar, zo karakteriseerde een krantenkop hem nog niet zo lang geleden; premier Balkenende ging vaak kopje onder maar kwam even vaak weer opgewekt boven.

Off-day

De laatste weken was van dat beeld niet veel meer over. Al sinds de zomer loopt het niet lekker. Zijn stuntelige optreden tijdens de algemene politieke beschouwingen kwam als een schok voor het CDA. Zelf zei hij daarover later dat hij ‘uit vorm’ was. Maar als Balkenende om kwaliteiten geroemd wordt, dan zijn dat zijn betrouwbaarheid, voorspelbaarheid, saaiheid desnoods. Om in voetbaltermen te spreken: de geniale spits mag een off-day hebben, de betrouwbare keeper nooit. Want dan is-ie geen betrouwbare keeper.

Jarenlang gleed kritiek van hem af. Maar nu kwam hij in korte tijd enkele malen onvoordelig in de schijnwerpers met het gekrakeel rond verdieping van de Westerschelde, een openbaar verschil van mening met partijgenoot Verhagen over Uruzgan en aanzwellende verwijten over falend leiderschap. En toen begonnen dus, ruim voordat dat de bedoeling was, ook nog de geruchten over zijn ambities voor het Europees presidentschap rond te zoemen. De duikelaar leek er al met al flink van ondersteboven.

Na bijna twee maanden verwarring en rumoer is Balkenende terug bij af, mogelijk zelfs achteruitgeworpen. Want de toch al zo moeizaam veroverde vanzelfsprekendheid van zijn premierschap is even weg. In de tweede helft van zijn vierde premierschap moet Balkenende opnieuw twijfel aan zijn kwaliteiten zien te overwinnen. Een twijfel die er vrijwel steeds geweest is, eigenlijk al vanaf zijn aantreden als fractievoorzitter en lijsttrekker voor het CDA in 2001.

Machtsstrijd

Balkenende kwam eind 2001 onverwacht naar voren na een machtsstrijd tussen toenmalig fractieleider De Hoop Scheffer en partijvoorzitter Van Rij. Beiden moesten het veld ruimen, en Balkenende werd aangewezen als de nieuwe fractieleider.

Dat was een totale verrassing. De toen 45-jarige Balkenende had zijn gehele carrière binnen de eigen, christelijke zuil vertoefd. Na een jeugd in het gereformeerde Zeeuwse milieu stroomde hij door naar de Vrije Universiteit. In dat protestantse intellectuelenbolwerk studeerde hij geschiedenis en rechten, waarna hij in 1984 overstapte naar het Wetenschappelijk Instituut (WI) van het CDA.

Inhoudelijk had hij in kleine kring respect afgedwongen. Bij het WI was Balkenende één van de leden van de kleine groep jonge intellectuelen die het CDA in de jaren negentig weer richting gaven. Abraham Kuyper was zijn richtsnoer, het maatschappelijk middenveld zijn passie. Halverwege de jaren negentig leverde dat hem een parttime bijzonder hoogleraarschap christelijk sociaal denken aan de VU op.

Maar zijn politieke palmares was op het moment van zijn aantreden beperkt gebleven tot een raadslidmaatschap in Amstelveen en één termijn als Kamerlid. Géén noemenswaardige leidinggevende ervaring, géén wethouderschappen, laat staan een ministerschap.

Krijtwit

Als fractiewoordvoerder Financiën had hij geen verpletterende indruk gemaakt. Minister Zalm van Financiën herinnerde hem zich vooral als de jongeman die krijtwit wegtrok toen Zalm hem tijdens de Algemene Beschouwingen jolig terechtwees met een vergelijking die draaide om bordeelbezoek. Het kostte hem een etentje om de verhouding met een diep beledigde Jan-Peter weer werkbaar te krijgen.

Velen zagen in hem slechts een tussenpaus als CDA-leider. PvdA-leider Melkert en VVD-leider Dijkstal hoopten op het premierschap. Terwijl in de verkiezingscampagne van 2002 de opkomende Pim Fortuyn hard botste met die representanten van Paars, hield Balkenende zich afzijdig. De pers schamperde over zijn geringe ervaring. Balkenende werd neergezet als een wat professoraal anachronisme, er werden grappen gemaakt over zijn haar, zijn bril, zijn hele nerd-achtige voorkomen.

Maar veel kiezers dachten er anders over. In de golf van anti-Haagse sentimenten die het politieke establishment trof, stak Balkenende gunstig af als kennelijke buitenstaander. Zijn soms wat onhandige en hoekige voorkomen werden uitgelegd als prettig authentieke onaangepastheid. Voor anderen was, Te midden van alle verwarring in de Fortuyn-revolte, was zijn enigszins saaie degelijkheid een belangrijke aanbeveling.

In mei 2002 leidde hij het CDA naar een overwinning: de partij steeg van 29 naar 43 zetels. Op 22 juli 2002 trad de toen 46-jarige Jan Peter Balkenende aan als premier.

Notulist

Ook na zijn aantreden bleven de media en grote delen van het Haags politiek establishment overwegend negatief. Hij zou aan het handje lopen van minister van Justitie Donner. Dat beeld werd versterkt door de kamerdebatten over prinses Margarita, waarbij Donner de premier opzichtig souffleerde. Hij zou te vaak afwezig zijn, kabinetsvergaderingen eerder bijwonen als een soort notulist dan als werkelijke leider en steevast niet of te laat ingrijpen bij de vele binnenbranden die uitbraken in Balkenende I.

Later kreeg het economische hervormingsbeleid van Balkenende II wel lof toegezwaaid. Maar de credits daarvoor gingen weer naar VVD-minister van Financiën Gerrit Zalm. Die zou de sterke man achter de schermen zijn. Balkenende kreeg vooral het verwijt dat hij het Europees referendum in 2005 niet tot het gewenste einde – ‘ja’ tegen de Europese Grondwet – wist te brengen.

Ook de val van dat kabinet werd Balkenende aangerekend. Zíjn verspreking tijdens een slepend, nachtelijk debat over de positie van minister Verdonk in de kwestie rond het paspoort van Ayaan Hirsi Ali maakte dat veroorzaakte het vertrek van D66. vertrok. Balkenende III strompelde vervolgens naar de verkiezingen van november 2006.

Finest hour

Daar brak, weer onverwacht, Balkenendes finest hour aan. Het hele jaar was PvdA-leider Wouter Bos ver aan kop gegaan in de peilingen. Nog in maart behaalden de sociaal-democraten een monsteroverwinning bij de gemeenteraadsverkiezingen.

Maar in november keerde Balkenende op eigen kracht het tij. Achteraf had hij ook de meest kernachtige boodschap. Zijn pleidooi voor herstel van normen en waarden paste hem als een maatpak en sloot goed aan op hardnekkige gevoelens van onbehagen onder het electoraat. Hij had het beste campagneteam, en hij was in bloedvorm.

Het CDA sleepte 41 zetels in de wacht, de PvdA bleef op 33 steken. Deze overwinning gold voor het eerst als Balkenendes eigen verdienste, in plaats van een tamelijk willekeurige uitkomst van een toevallige reeks gebeurtenissen. Deze leverde hem ook voor het eerst respect op buiten de directe eigen kring.

Chemie

Maar Balkenende IV functioneerde vanaf de start in februari 2007 moeizaam. De samenwerking met de PvdA hortte en stootte, de chemie met vicepremier Bos ontbrak. Tijdens de financiële crisis werden in 2008 de schijnwerpers gericht op de minister van Financiën, en belandde Balkenende in diens schaduw. Niettegenstaande dramatische peilingen bleef Bos wel een goede pers houden.

Hoezeer dat alles Balkenende stak, sijpelde af en toe, in onbewaakte ogenblikken naar buiten. In 2003 al deed moeder Thona Balkenende haar beklag in de Volkskrant over de bejegening van haar zoon: ‘Het is een hetze. Van de journalisten. Het is zo op de man spelen. Ze zijn er alleen maar op uit hem te beschadigen. Ze roepen maar wat. Op televisie. In de kranten.’

Maar Balkenende leek daar lange tijd onkwetsbaar voor. Hij etaleerde een soort ondoordringbare blijmoedigheid, die ook weer irritaties en spot opriep. Pas na de verkiezingen van 2006 boog het beeld zijn kant op. Voor de vierde keer premier; dat kon geen toeval zijn. Voor het eerst werd zijn ongrijpbaarheid ook buiten eigen kring uitgelegd als een kracht.

In die periode waarschuwde CDA-oudgediende Jan Schinkelshoek nogmaals, in het boek De Geroepene van VN-journalisten Broer en Van Weezel: ‘Jan Peter is uiterst gevoelig voor sfeer. Door links is hij jarenlang weggezet als Harry Potter, als een quantité negligeable, als moraalridder en fatsoensrakker. Hij is gepiepeld en op zijn uiterlijk gepakt … Zulke aanvallen hebben hem diep geraakt. Jan Peter wil in zijn waarde gelaten worden...’

Barsten

Maar de waardering van begin 2007 bleek kortstondig. Juist het laatste jaar kwamen steeds meer barsten in het pantser. De fut ging eruit bij de CDA-leider. Zijn vroegere lenigheid om valkuilen te ontwijken, een behendigheid die iedere premier van een coalitie moet hebben, ontaardde in een doel op zich; Balkenende leek zich bijna permanent van nietszeggendheden te bedienen, zijn betogen werden steeds ontwijkender en vager.

Gedurende zijn hele premierschap dook steeds het verwijt op van afwezigheid op cruciale momenten, maar in de laatste periode was hij ook fysiek steeds vaker afwezig. Het buitenland trok. Het is een vaker voorkomend patroon bij regeringsleiders dat ze later in hun regeerperiode steeds vaker over de grenzen kijken.

Balkenende deed dat al meteen. Al in zijn eerste periode viel het waarnemers op Europese topontmoetingen op hoeveel makkelijker Balkenende zich bewoog te midden van zijn ambtgenoten. Het respect dat regeringsleiders over de grenzen veel vanzelfsprekender toekomt, lijkt hem te bevallen. De scepsis die hem thuis ten deel valt en waar soms zo moeilijk tegen op te boksen is, blijft over de grens achterwege.

Kloof

Naarmate de jaren verstrijken, lijkt de kloof breder te worden. In het buitenland groeit zijn statuur als lang zittend leider. Thuis daarentegen raken de premier en in ieder geval het establishment van politici en media waarmee hij dag- in-dag-uit te maken heeft, steeds meer op elkaar uitgekeken.

Juist daarom had een uitnodiging om de eerste Europese president te worden een opluchting kunnen zijn, en een vorm van genoegdoening voor het gebrek aan respect in eigen land.

Maar de lang verhoopte uitnodiging uit Brussel kwam niet. En zo moet Balkenende de steven wenden. Geen nieuwe uitdagingen over de grens, maar op het Binnenhof de uitkomst van het Irak-onderzoek bespreken, debatten voeren over de uitkomsten van de twintig fundamentele heroverwegingen die voor het voorjaar op de rol staan, de moeizame coalitie met de PvdA gaande houden, en ondertussen de steeds grovere bejegening van populistische zijde doorstaan.

En vooral, en dat is het moeilijkste: Jan Peter Balkenende moet opnieuw de motivatie vinden om premier van Nederland te zijn.