Humanistiek: Een zinvolle studie

Het is de eerste les van het eerstejaarsvak – houd je vast – Existentiële en kennisinhoudelijke reflectievaardigheden. Welkom op de Universiteit voor Humanistiek, een van de kleinste universiteiten van het land in hartje Utrecht. De universiteit met ongeveer 320 studenten die academisch en praktijkonderwijs combineert, viert deze week haar twintigjarig bestaan.

De universiteit leidt onder meer op tot humanistisch geestelijk verzorger. Docent Bianca Lugten, zelf oud-student, legt de eerstejaars het nut uit van het vak reflectie. ‘Als humanisticus moet je weten hoe je zelf in de bestaansthema’s staat als mensen bij je komen met levensvragen.’

Het kan gebeuren dat een student tijdens een les boos of verdrietig wordt. Ze waarschuwt haar gehoor: ‘Ik wil in de wandelgangen niets horen over wat hier binnen is besproken.’

De reden van haar opmerking wordt duidelijk bij de volgende opdracht, die, aan de gefronste voorhoofden te zien, behoorlijk confronterend is. De studenten moeten een zogeheten ‘trage vraag’ voor zichzelf formuleren.

De persoonlijke vragen waarmee ze worstelen blijken vooral te gaan over de omgang met een weggelopen zusje, een dominante moeder of een onverwerkte ex.

‘In deze tijd waarin door nieuwe technologische snufjes alles steeds sneller gaat, verwachten veel mensen ook snelle antwoorden op levensvragen’, doceert Lugten. ‘Maar er blijven vragen bestaan die niet zijn op te lossen met marketinginput. Juist op deze universiteit moeten we de tijd nemen voor levensvragen, van bijvoorbeeld iemand die een burn-out heeft of levenslang in de gevangenis zit.’

In de kantine vertelt derdejaars studente Janneke van Kesteren (21) dat ze vooral het persoonlijke gedeelte van de studie ‘best heftig’ vindt. ‘Je komt soms dingen van jezelf tegen die je liever niet uitspreekt.’ En een vak als reflectie is niet prettig in een periode dat je niet lekker in je vel zit, zegt ze. ‘Dan leer je liever gewoon aan de hand van een boek.’

Ook in de kantine hebben veel studenten de markerstift in de aanslag boven grote vellen papier. Janneke van den Brand en Kim Dusch, beiden 23, associëren er op het thema ‘vrijheid van meningsuiting’. Ze zijn zo’n beetje de enige twee studenten die op schema lopen, grijnzen ze.

Het is volgens hen lastig een einde te breien aan een studie die zo gericht is op jezelf.

Net als de meeste studenten noemen Van den Brand en Dusch zich geen humanist. Humanisme is de levensbeschouwing en humanistiek is de wetenschap, leggen ze uit. De universiteit leidt studenten op tot humanistici, niet tot humanisten.

Van den Brand: ‘Humanisme kent de mens te veel mogelijkheden toe, om bijvoorbeeld de wereld te veranderen. Humanisme is optimistisch. Terwijl je soms als mens in een context zit, en geen mogelijkheid hebt om er uit te komen.’

Dusch: ‘Ik ben niet optimistisch, als ik zie hoe de mensen het er nu vanaf brengen.’

De kleine universiteit is gevestigd in een monumentaal pand aan de Drift, aan alle kanten ingesloten door gebouwen van de veel grotere Universiteit Utrecht. De verschillen met de grote broer zijn groot, zeggen de studenten.

Dusch: ‘Hier ben je bewuster bezig met jezelf als mens.’

Van den Brand: ‘Je moet je ziel op tafel leggen, je moet met de billen bloot. Je kunt er niet omheen.’

Maar, laten ze er snel op volgen: het is hier zeker niet soft, en niet zweverig. Juist down to earth.

Van den Brand: ‘Het is een concrete beroepsopleiding.’ (Al vinden ze zichzelf nog te jong om geestelijk verzorger te worden.)

Dusch: ‘De studiebelasting is flink. Je wordt hier ook wetenschappelijk goed opgeleid, je leert wetenschappelijk schrijven.’

De studenten vinden het prettig dat de universiteit klein is. Iedereen kent iedereen en je krijgt er veel persoonlijke aandacht.

Hans Alma, sinds 2007 rector van de universiteit, vertelt in haar werkkamer dat ze bewust een kleine universiteit zijn. ‘We zien voordelen van de kleinschaligheid. De mensen kennen elkaar, de lijnen zijn kort.’

De Universiteit voor Humanistiek trekt meer meiden dan jongens, en relatief veel leerlingen van de vrije school. Sommigen twijfelden tussen filosofie en psychologie. Anderen vertellen dat ze zich aangesproken voelden door de slogan: De mooiste studie is de mens.

Alma: ‘De studenten zijn heel gemotiveerd. Je gaat dit niet studeren om snel carrière te maken.’ De taakstelling van de universiteit, zegt ze, is ‘mensen op te leiden in beroepen waarin ze vanuit humanistisch perspectief bijdragen aan een menswaardige, rechtvaardige samenleving’.

Ook wordt er onderzoek gedaan. De universiteit werkt bijvoorbeeld samen met de ontwikkelingsorganisatie Hivos.

De studie humanistiek kent drie specialisaties: geestelijk verzorger, onderwijs en de organisatievariant, waarbij theorieën over zingeving in bedrijven worden toegepast. De laatste specialisatie wint aan populariteit. ‘De omgang met werk is veranderd. Mensen willen hun werk als zinvol ervaren. Tijdens stages wordt enthousiast gereageerd op de inbreng van onze studenten.’

Jaarlijks melden zich meer dan voldoende eerstejaars aan. Toch wil Alma meer naamsbekendheid. De onderwijsinstelling wil landelijk en internationaal gaan samenwerken met faculteiten die zich op hetzelfde terrein bewegen.

Ook wil ze graag dat humanistici duidelijker aanwezig zijn in het maatschappelijk debat. ‘Dat we bijvoorbeeld aanschuiven bij praatprogramma’s als De Wereld Draait Door. We hebben iets te bieden.’

Want met de nadruk op het immateriële is het humanisme helemaal van deze tijd, denkt de rector. ‘Er is steeds meer aandacht voor zingeving. Als een reactie op het sterke materialisme en het wegvallen van allerlei vertrouwde kaders als de kerken zijn mensen juist op zoek naar een antwoord op de vraag: wat is voor mij een zinvol leven? Als je ziet hoeveel hoop er loskomt met de nieuwe president Obama, dat is iets ongrijpbaars. Mensen willen in een wereld leven waar ze voelen dat er iets van waarde aanwezig is.’

Bovendien liggen door de kredietcrisis hebzucht en ijdelheid onder vuur, zegt Alma. ‘Wij hebben geen oplossing voor mensen die alles kwijt zijn. Wij kunnen mensen wel meer laten nadenken over wat echt belangrijk is in het leven. Dat er bewuster wordt omgegaan met het milieu en dat de rijkdom beter wordt verdeeld, in plaats van meegaan in de stroom van steeds meer consumeren.’

In een van de lokalen wordt intussen het vak Pedagogiek gegeven. Docent Wiel Veugelers discussieert met de masterstudenten over de opvoedingsstijlen. ‘Is een kind alleen van zijn ouders of ook een beetje van de samenleving?’, vraagt hij zijn gehoor. Uit de geanimeerde discussie die ontstaat, blijkt dat de meeste studenten weinig op hebben met de ‘bemoeizucht’ van de overheid.

Bij het vak Sociale en Politieke Theorie behandelt docent Harry Kunneman een boek van de filosoof Edgar Morin. Een oudere studente zegt: ‘Als je begint met lezen, denk je: wat is dit een klotewereld. Maar uiteindelijk lees je er toch in: er komt een oplossing.’ Kunneman: ‘Dat is een heel mooie leeservaring die je beschrijft.’

Kunneman noemt zichzelf een ‘kritisch humanist’. Hij heeft minder geloof in de rationaliteit van de mens dan een ‘klassieke’ humanist. Ook zet zijn vorm van humanisme zich niet langer af tegen alle vormen van religie, zoals in vroegere tijden. ‘De meeste gelovigen zijn juist onze bondgenoten.’

Kunneman zet zijn studenten graag filosofische teksten voor ‘waardoor ze gefascineerd raken’. ‘Hun persoonlijke ontwikkeling en eigen vragen zijn niet iets voor de kroeg of thuis. De vraag bijvoorbeeld hoe je moet omgaan met een ziek familielid is hier bespreekbaar.’

Je zou het uiterlijk van veel studenten Humanistiek kunnen omschrijven als ‘alternatief’. Astrid (22), een blonde studente met een nuchtere en kordate uitstraling, is dat zeker niet. Een medestudent informeert in de kantine bewonderend hoe ze het doet: op schema blijven met haar studie. Astrid volgt ook de vakken natuurkunde, culturele antropologie en bestuurskunde aan andere universiteiten.

‘Hier word je meer ruimte geboden dan op de Universiteit Utrecht’, zegt ze. Op de Universiteit voor Humanistiek heeft ze bijvoorbeeld goed leren presenteren. ‘Vanaf dag één leer je je eigen mening te formuleren.’ Er zitten hier, zegt ze, ook enkele docenten ‘die echt in de spiritualiteit zitten’. ‘Maar daar hoef je je niets van aan te trekken. Dat zweverige is niets voor mij.’

De studenten Van den Brand en Dusch leggen inmiddels de laatste hand aan hun beschouwing over de vrijheid van meningsuiting. Volgens Van den Brand is ‘iedereen er bij gebaat om een jaartje humanistiek te doen’.

Dusch: ‘Je bent hier bewust aan het zoeken wat je eigen levensbeschouwing is. Dat je op zo’n manier leert kijken dat je filosofische theorie kunt omzetten in dingen waar anderen iets aan hebben.’

Van den Brand: ‘We krijgen voortdurend allerlei brilletjes opgezet, je wordt er flexibel van geest van.’

Maar ze willen het voor de zekerheid nog een keer duidelijk maken: het is dus niet zweverig.

Dusch: ‘Ik word er bijna agressief van als iemand zegt dat dit een vage studie is. Het is moeilijk te vatten voor buitenstaanders. Vrienden hebben geen flauw benul wat ik doe. Maak ik ergens een opmerking over, zeggen ze: heb je dat weer van die opleiding van je.’

Van den Brand: ‘En als je zegt wat je er mee kunt worden, wordt het er niet beter op.’