Minister Ronald Plasterk van Binnenlandse Zaken en Minister Jeanine Hennis-Plasschaert van Defensie tijdens het Tweede Kamer debat over de Wet Inlichtingen- en Veiligheidsdienst, de zogenaamde aftapwet.
Minister Ronald Plasterk van Binnenlandse Zaken en Minister Jeanine Hennis-Plasschaert van Defensie tijdens het Tweede Kamer debat over de Wet Inlichtingen- en Veiligheidsdienst, de zogenaamde aftapwet. © ANP

AIVD overtrad meerdere regels bij afluisteren journalisten en advocaten

De inlichtingendiensten AIVD en de militaire MIVD hebben in een periode van een half jaar meerdere regels overtreden bij het afluisteren van gesprekken met journalisten en advocaten. Dat constateert het orgaan dat toezicht houdt op de diensten, de CTIVD.

De AIVD heeft drie keer onrechtmatig gesprekken uitgewerkt van doelwitten van de dienst met hun advocaten. Het gaat dan om het zogenaamd indirect tappen. Bijvoorbeeld: de AIVD luistert gesprekken van een vermeende terrorist af en doet dat ook als deze persoon met een advocaat belt. De AIVD mag dat alleen als vooraf toestemming is gevraagd bij een speciale commissie.

Bovendien vindt de toezichthouder dat de inhoud van de uitgewerkte gesprekken niet wijzen op een gevaar voor de nationale veiligheid, een vereiste om gesprekken tussen advocaat en doelwitten van de dienst af te luisteren.

Zorgelijk punt is dat de toezichthouder niet kan vaststellen in hoeverre AIVD en MIVD de journalistieke bronbescherming respecteren

De AIVD overtrad daarnaast de regels bij het hacken van een Nederlander in het buitenland, waarvan onduidelijk was of hij nog advocaat was. De AIVD had deugdelijker moeten onderzoeken en motiveren in hoeverre de persoon nog werkzaam was als advocaat vindt de CTIVD.

Ook de MIVD ging over de schreef en werkte een gesprek met een doelwit en een buitenlandse advocaat uit terwijl er geen aanwijzingen waren dat de nationale veiligheid bedreigd werd. Het gesprek had daarom meteen vernietigd moeten worden.

Zorgelijk punt is dat de toezichthouder niet kan vaststellen in hoeverre AIVD en MIVD de journalistieke bronbescherming respecteren. Anders dan bij advocaten gelden er namelijk geen specifieke regels als de diensten een gesprek tussen een journalist en een bron tappen. Het gaat hier om indirect tappen, dat wil zeggen dat de journalist niet afgeluisterd wordt, maar diens bron wel.

Dezelfde regeling

Ministers Ronald Plasterk en Jeanine Hennis zien zo'n extra toets niet zitten

Zo heeft de AIVD in de onderzochte periode oktober 2015 tot maart 2016 een persoon afgeluisterd om te achterhalen of en met welke journalist hij contact had. Het is niet duidelijk of de AIVD daarmee onrechtmatig handelde. 'De CTIVD stelt ook vast dat de jurisprudentie op dit terrein nog in ontwikkeling is en nog geen volledig uitsluitsel geeft. Het is daarmee thans onvoldoende duidelijk welke rechtsnorm van toepassing is op de indirecte inzet van bevoegdheden jegens journalisten.'

Dat is ook relevant omdat de inlichtingendiensten binnenkort nieuwe bevoegdheden krijgen waarmee ze ongericht internetkabels kunnen aftappen en de data in sommige gevallen drie jaar kunnen bewaren. De mogelijkheid dat AIVD en MIVD informatie krijgen over contacten tussen journalisten en hun bronnen zal daardoor eerder toe- dan afnemen.

De CTIVD wil dat journalisten onder dezelfde regeling gaan vallen als advocaten. Dat betekent dat er een onafhankelijke toets komt als geheime diensten personen willen afluisteren die in contact staan met verschoningsgerechtigden. In het geval van een journalist: 'Een bindende toets voorafgaande aan het uitwerken van communicatie (of informatie daarover, bijvoorbeeld telefonieverkeersgegevens) die gegevens bevatten inzake een journalistieke bron. In die gevallen kan immers sprake zijn van een inbreuk op de journalistieke bronbescherming.' Maar de ministers Ronald Plasterk (Binnenlandse Zaken) en Jeanine Hennis (Defensie) lieten eerder weten dat ze zo'n extra toets niet zien zitten. Daarom is het ook niet opgenomen in de nieuwe inlichtingenwet die binnenkort in de Eerste Kamer wordt behandeld.

Lees meer over dit onderwerp

AIVD: Russen zitten achter regeringsdocumenten aan, honderden digitale aanvallen
Aan de vooravond van de inhoudelijke behandeling van de nieuwe inlichtingenwet spreekt AIVD-baas Rob Bertholee zijn zorgen uit over digitale aanvallen vanuit Rusland, China en Iran. Met name de Russen zouden proberen om gevoelige regeringsdocumenten buit te maken. 

Digitale dreiging: is onze democratie in gevaar?
Ook Nederland is 'zeer alert' op cyberaanvallen, aldus minister van Buitenlandse Zaken Bert Koenders. Is er reden tot zorg? En is Den Haag wel voorbereid op de Russen? Hebben we behalve de Russen nog andere digitale spionnen te vrezen? AIVD-baas Rob Bertholee spreekt zijn zorgen uit over digitale aanvallen vanuit Rusland, China en Iran. Lees hier een verzameling van ons belangrijkste nieuws over cyberspionage en de grenzen en gaten van de digitale wereld.