Rembrandt, Naakte vrouw zittend op een verhoging, ets, omstreeks 1631, 17,7 x 16 cm.
Rembrandt, Naakte vrouw zittend op een verhoging, ets, omstreeks 1631, 17,7 x 16 cm. © Museum Het Rembrandthuis, Amsterdam

Rembrandts naakte waarheid diende hoger doel

Tekenen naar levend naakt was in de Gouden Eeuw nog iets nieuws, vooral bedoeld om te oefenen, toont een expositie in Het Rembrandthuis. En? Konden de meesters het een beetje?

Maria Magdalena was een hoer - in tweevoud. Of, exacter: dat was ze op Dirck Blekers schilderij uit 1649 (Rijksmuseum Twenthe). Dat toont de boetvaardige heilige met ontblote borst en betraande ogen én gemodelleerd naar Maria la Motte, een Amsterdamse prostituee. Bleker was niet de enige schilder die voor zijn kunst een beroep deed op publieke vrouwen. Ook tijdgenoten als Govert Flinck, Jacob van Loo en Ferdinand Bol, om er een paar te noemen, gebruikten prostituees als model. In de Republiek leek een innige band te bestaan tussen het kunstenaarschap en de betaalde liefde. Het maakte deel uit van een bredere praktijk van tekenen naar naaktmodel.

Dat laatste, tekenen naar model, klinkt vanzelfsprekender dan het was. Een poedelnaakte man of vrouw beeldvullend tekenen: tot ver in de Gouden Eeuw kwam het zelden voor. Wanneer bijvoorbeeld Michelangelo een bepaalde godin wilde verbeelden, was hij aangewezen op anatomische studies, zijn verbeelding en een incidenteel mannelijk model (wat deels verklaart dat zijn vrouwen er vaak uitzien als kerels met borsten). Echte vrouwen die daadwerkelijk uit de kleren gingen: die kwamen nauwelijks voor. Dat gebeurde pas toen schilders zich in het Amsterdam van de jaren dertig van de 17de eeuw gingen organiseren in zogeheten Academiën, vrijblijvende tekenclubs die in niets leken op de hiërarchische instituten uit latere eeuwen.

Dikke donkere lijnen op onlogische plekken lijken de correcties van de meester zelf aan te geven

Rembrandts pedagogische praktijk

Govert Flinck was de instigator van zo'n Academie. Rembrandt van Rijn ook. Rembrandtkenners Judith Noorman en David de Witt deden uitputtend onderzoek naar de werdegang van het fenomeen. De weerslag daarvan vormt de basis voor Rembrandts naakte waarheid, een inzichtelijke tentoonstelling in Het Rembrandthuis, Amsterdam, de tweede in een drieluik over Rembrandts pedagogische praktijk.

En het aardige is: een deel van die tentoonstelling heeft plaats op exact dezelfde locatie als haar onderwerp: de Cleyne Schildercaemer op de bovenste verdieping van het pand aan de Jodenbreestraat. Het was daar dat Rembrandt en zijn pupillen - Flinck, Fabritius et cetera - zich groepeerden rond ingehuurde modellen en elkaar. Zulke sessies waren geen spel of tijdverdrijf. Zij dienden een hoger doel. Vaak leverden ze de voorstudies voor een te maken historiestuk of mythologie. En passant oefenden de leerlingen zich in zaken als verhouding, modellering en plastiek.

Konden ze het een beetje? Het valt niet tegen. Op misschien wel de aardigste wand in de tentoonstelling oefenen Rembrandt zelf (in ets) en drie pupillen (Van Hoogstraten, Fabritius en een anonieme leerling) op een medeleerling in lendendoek. Die tekeningen zijn even rudimentair als knap. De voetjes staan stevig op de vloer (alleen Van Hoogstraten smokkelt door er een berg kleding voor te tekenen - zie afbeelding linksboven); de lichamen ogen op een vanzelfsprekende manier aanwezig. Er zitten beenderen in die kippige jongensborst, die eigenlijk helemaal geen borst is, maar gewoon wit gelaten papier. Dikke donkere lijnen op onlogische plekken lijken de correcties van de meester zelf aan te geven. Knap werk, Carel, alleen dat linkerscheenbeen kan beter.

Geen lang leven

Deze 'true to life'-benadering was geen lang leven beschoren. Al onder Rembrandts oud-leerlingen bevonden er zich die hun leraars waarheidsgetrouwheid - compleet met hangbuiken en varkenspootjes - in retrospectief maar 'walgelijk' en 'onaengenaem' vonden. Zij prefereerden 'mooie proportiën' en 'cierlijkheid' en maakten derhalve tekeningen die van zulke kwaliteiten blijkgaven.

Jacob Backer en Jacob van Loo, om me tot de indrukwekkendste voorbeelden uit deze tentoonstelling te beperken, blonken uit in languissante vrouwenfiguren in een keur aan sierlijke poses, getekend op blauw papier in gracieuze, maar verraderlijk rake lijnen. De spaarzame arceringen en ophogingen in zwart en wit krijt laten ze uit het papier groeien als figuren op 3D-kaarten. Het zijn Chanelreclames. Gladjes, maar niet onaantrekkelijk.

Rembrandts naakte ­waarheid. Museum Het Rembrandthuis, Amsterdam. T/m 16/5, catalogus Wbooks: 24,95 euro.


Carla van de Puttelaars fragiliteit

Fotografie geënt op 17de-eeuwse meesters: je kunt er moe van worden, maar Carla van de Puttelaars variaties op Rembrandts naakten zijn van een andere categorie. Zij toont lichamen van jonge vrouwen, sterk uitgelicht, met veel oog voor huid en haar, huiveringwekkend mooi. De foto's laten je voelen hoe makkelijk naakt wordt gelijkgeschakeld met erotiek, en hoe fragiel een lichaam oogt wanneer die connotatie ontbreekt. De serie verdient een mooie plek; hoe raadselachtig is het dan ook hem in dezelfde ruimte als de introductiefilm aan te treffen, een episode uit Simon Schama's pompeuze BBC-reeks The Power of Art - een ongelijke strijd. Wie de foto's wil zien, krijgt het geaffecteerde stemgeluid van de professor er gratis bij.


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Reacties (1)

U hebt javascript nodig om een reactie achter te laten.
Plaats een reactie Nog 600 tekens
Uw waardering
  • Hendrik Woldering -
    Helaas voor het Rembrandthuis is de tekening Seated female nude uit het Art Insitute of Chicago geen werk van Rembrandt van Rijn maar een tekening van Edward Vernon Utterson. De Provenance bij de RKD geeft aan dat deze tekening uit zijn Collectie kwam en verder niet. Aangezien Utterson Rembrandt s tekeningen copieerde en diens werkwijze duidelijk is te herkennen zou men Peter Schatborn die de tekening aan Rembrandt toeschrijft moeten vragen of hij ook papieronderzoek heeft gedaan en hoe hij kan bewijzen dat deze tekening een Rembrandt is?