Poster van de tentoonstelling As If bij Framer Framed
Poster van de tentoonstelling As If bij Framer Framed ©

Mediakunst als middel voor kritiek

Dat zie je wel vaker

Na politici en geldbeluste Macedonische jongeren hebben ook kunstenaars het terrein van de nagemaakte werkelijkheid ontdekt. Akelig genoeg volgt de realiteit die schijnwerkelijkheid snel na.

Sterk verhaal: ergens in 2004 liet het satirische mediakunstduo The Yes Men een fictieve woordvoerder van chemieconcern Dow Chemical opdraven in een echt nieuwsinterview met BBC World om 12 miljard niet bestaande dollars beschikbaar te stellen ter compensatie van de slachtoffers van de giframp in Bhopal in 1984. Een ziekte grap, zij het een van het activistische soort. Door de gevestigde media te misleiden (de BBC-show had rond de 300 miljoen kijkers) brachten The Yes Men een sluimerende misstand onder de aandacht. Het bewuste fragment is te zien op As If, een uitstekende tentoonstelling over mediakunst als middel voor kritiek in Framer Framed.

Dat is een vruchtbaar genre. Het stikt tegenwoordig van de kunstenaars die uit satirische of activistische overwegingen fictieve organisaties of musea of volksvertegenwoordigers verzinnen. Hun projecten verschijnen als websites en computeranimaties, en, in een enkel geval, Arabische graffiti (Homeland). Door buiten het museum te opereren ontloopt men de het-is-maar-kunst-dooddoener en vergroot men de slagkracht.

Het stikt tegenwoordig van de kunstenaars die fictieve organisaties of musea of volksvertegenwoordigers verzinnen

As If, Framer Framed, t/m 5/3

See How the Land Lays, West, Den Haag, t/m 26/2

In As If zijn daarvan enkele geslaagde voorbeelden te zien. Ik denk bijvoorbeeld aan Share the Safety (wederom The Yes Men) een fictieve onlinewinkel voor vuurwapens, waar voor elk gekocht pistool een identiek exemplaar mag worden gedoneerd aan een Amerikaanse medeburger in een hoogrisicowijk, opdat ook die kan genieten van de 'pride and security of owning a fire-arm'. En ook aan het Guantánamo Bay Museum of Art and History, een fictief museum, compleet met tentoonstellingen, geschiedenislessen en rondleidingen; de website oogt zo overtuigend dat het me niet zou verbazen als daadwerkelijk aanmeldingen voor rondleidingen binnenkwamen.

Verontrustender is The Drone Aviary, een film over een nabije toekomst waarin de drone een vertrouwde aanwezigheid in het straatbeeld is geworden. We zien een stad (Londen) door de ogen van zulke drones: groepen studenten, potentiële gevaren (inbreker!), nieuwe buurtbewoners, vriendelijke gezichten, boze gezichten - informatie die door de apparaten stelselmatig wordt geregistreerd, gecategoriseerd en toegevoegd aan de berg big data. Dat lijkt een schrikbeeld, en dat is het ook, tot je bedenkt dat de meeste getoonde technieken hier, van gezichtsherkenning tot spionagerobots, allang in gebruik zijn. We zijn er al aan gewend geraakt. Inzichtelijk en verontrustend.

Het Guantánamo Bay Museum of Art and History, een fictief museum, compleet met tentoonstellingen, geschiedenislessen en rondleidingen

Opstaan, Strijken, Honger hebben

Een Haags stadspaleis toont tien kunstenaars in hun eigen beelden. Die blijken verdomd eigentijds.

Het is oppassen geblazen bij binnenkomst van See how the land lays in Galerie West, aan het Groenewegje in Den Haag. Met name met een rugzak of forse schoudertas is het hogeschoolmanoeuvreren tussen de witte sokkels die in rotten van vijf in de eveneens witte ruimte staan opgesteld. Voor je het weet, stoot je er een van de 32 exemplaren van het Antwerpse kunsttijdschrift Gagarin vanaf.

Het zou een daad van weinig respect zijn: in de zestien jaar dat het tijdschrift bestaat, hebben tal van kunstenaars er hun zieleroerselen in geschreven. Of iets over de theorieën van waaruit ze werken. Of beide natuurlijk. Een greep uit de namen en oneliners wijst uit dat het blad een zekere status verdient:

Michaël Borremans: 'Eigenlijk ben ik een beeldhouwer.' Dan Perjovschi: 'Ten gevolge van de mondiale opwarming zal de Biënnale van Venetië verhuizen naar Stockholm.'

Of het lijstje bezigheden van Pierre Bismuth op 28 oktober 1994: 'Opstaan, strijken, honger hebben, et cetera.'

Het aardige is dat West op een andere locatie in Den Haag een 'echte' tentoonstelling heeft, als tegenhanger van de meer literaire versie. Daarvoor hebben ze de statige ruimten gekozen van Huis Huguetan aan het Lange Voorhout, het stadspaleis waar vroeger de Hoge Raad zetelde. Gaat de ene expositie over de 'kunstenaars in hun eigen woorden', bij de Hoge Raad is daaruit een keuze uitgemaakt van tien kunstenaars in hun eigen beelden. En die beelden zijn verdomd eigentijds.

Tussen de zoektocht van Diego Tonus naar verschillende voorzittershamers, uit 2013, of Javier Téllez' video over de 'menselijke kanonskogel' die zich van Mexico over een muur naar de VS laat schieten (2005), presenteert good old Guillaume Bijl zijn geënsceneerde bijeenkomst van de Nieuwe Democratische Partij. Waarbij hij politicus Stef Duyck introduceert, precies het soort gesoigneerde politicus dat je tegenwoordig overal, zowel aan de linker- als aan de rechtervleugel, de politiek in ziet schuiven.

Ook in Den Haag.