Bezoekers van de Alma-Tadema-tentoonstelling in het Fries Museum.
Bezoekers van de Alma-Tadema-tentoonstelling in het Fries Museum. ©

Regionale musea bezig aan inhaalslag: klein zijn heeft zijn voordelen

Van Den Bosch tot Enschede, de regiomusea toonden in 2016 veel mooie exposities. Hoe klein zijn grote voordelen heeft.

Eerst de term: provinciaal museum. Die kan dus echt niet meer. Het roept associaties op met bedompte zalen met veronachtzaamde potscherven, vergeelde titelkaartjes en knikkebollende suppoosten. 'Beter', zegt Rijksmuseum Twenthe-directeur Arnoud Odding, 'is het te spreken van een regionaal museum. Want dat is wat we zijn. Er spreekt eigenheid uit. Regionaal museum: een museum met karakter dat samenwerkingen aangaat met andere regionale instituten.'

Welnu, het waren zulke vaderlandse musea in de regio die in 2016 opstegen tot nieuwe hoogten.

U wilt bewijzen? Kijk naar de beste oude kunstexposities van 2016. Uitzonderingen daargelaten (Segers in het Rijksmuseum, Weissenbruch in Teylers) hadden die plaats in de regio. Jheronimus Bosch - Visioenen van een genie, de gelauwerde blockbuster waarmee het Noordbrabants Museum het jaar spetterend opende, is het meest voor de hand liggende voorbeeld, maar ook, ik doe een greep, Alma-Tadema in het Fries Museum in Leeuwarden, Caesar van Everdingen in het Stedelijk Museum in Alkmaar, Schalcken in het Dordrechts Museum en Gerard de Lairesse in het Rijksmuseum Twenthe, Enschede getuigden van een schaal, ambitie, slagkracht en budget die men tien jaar geleden bij regionale musea in Nederland niet voor mogelijk had gehouden.

Inhaalslag

Nu beperkt die inhaalslag zich niet tot het afgelopen jaar. De regio is al langer bezig aan een opmars

Op openingen in de randstedelijke kunstwereld was er één verzuchting die men het afgelopen jaar steeds kon opvangen: 'O ja, daar moet ik óók nog heen.' En 'daar' was dan niet Amsterdam of Rotterdam, maar Enschede of Leeuwarden.

Men ging evengoed. De bezoekersaantallen van genoemde tentoonstellings-projecten waren boven verwachting - soms. De 500 duizend bezoekers voor de tentoonstelling ter ere van Bosch 500ste sterfdag (mooie spiegelende getallen trouwens) waren buitencategorie, maar ook bij het Fries Museum werd met een dikke 90 duizend bezoekers (op het moment van schrijven) voor de Friese Alma-Tadema records gebroken (ter vergelijking: het museum trok op de oude locatie rond de 50 duizend bezoekers). De 17 duizend bezoekers voor Van Everdingen steken daar wat mager bij af, maar zijn nog altijd stevig naast de 3.500 bezoekers die men in Alkmaar normaal gesproken maandelijks trekt. Meer dan de cijfers, echter, is het het niveau van deze exposities dat indruk maakt. Dat is gelijkwaardig aan menige expositie in, zeg, het Louvre of de National Gallery.

Nu beperkt die inhaalslag zich niet tot het afgelopen jaar. De regio is al langer bezig aan een opmars. Rijksmuseum Twenthe, onlangs nog met sluiting bedreigd en afgelopen jaar gefuseerd met het nabij gelegen Twentse Welle, maakte de afgelopen jaren verscheidene gewaardeerde en goed bezochte tentoonstellingen (Roslin, Turner), en ook in Dordrecht toonde de staf ambitie (Haagse School, Willem II). Echter, nooit openden in een jaar zulke rijke en aantrekkelijke projecten zo kort na elkaar. Een belrondje langs de betreffende instellingen leert dat aan die kwaliteitsslag verscheidene innovaties ten grondslag lagen. Ik noem er drie:

Samenwerking

Zowel het Noordbrabants Museum als het Fries Museum bonden onafhankelijke en erkende onderzoekers aan zich

Lucratieve partnerships - Bijna alle genoemde exposities betroffen een samenwerking met één of meerdere instellingen over de grens. De Bosch-tentoonstelling was een co-productie met het Prado in Madrid; het project rond Alma Tadema een samenwerking met het Belvedere Museum in Wenen en het Leighton House in Londen; Van Everdingen zal worden overgenomen door het Sinebrychoff Museum in Helsinki; Schalcken kwam uit het Wallraf-Richartz-Museum in Keulen. In sommige gevallen waren de partners de initiator van de tentoonstelling (Schalcken), in andere gevallen waren zij mede-financier. Fries Museum-directeur Kris Callens: 'Museum Belvedere en het Leighton House droegen samen 700 duizend euro bij aan onze vaste kosten. Een noodzakelijkheid. Zonder dat geld hadden we de tentoonstelling niet in de huidige vorm kunnen maken.'

Externe expertise - Zowel het Noordbrabants Museum als het Fries Museum bonden onafhankelijke en erkende onderzoekers aan zich. Ook de Van Everdingen-expositie kende ambassadeurs: een kenner van 17de-eeuwse schilderkunst, een portrettenspecialist, een restaurator. Christi Klinkert, conservator bij het Stedelijk Museum Alkmaar en initiator van de expositie: 'Het is goed om een paar belangrijke Pipo's aan boord te hebben. Ze brengen kennis mee en vergroten de reikwijdte van het museum. Wij wilden bijvoorbeeld graag Van Everdingens Callisto uit Stockholm lenen. Lukte niet. Toen heb ik Pieter Roelofs, conservator 17de-eeuwse Nederlandse schilderkunst van het Rijksmuseum om hulp gevraagd. Een week later was de bruikleen een feit. Musea zien schilderijen als kinderen. Ze geven ze niet mee aan de eerste de beste oppas. Ze eisen een keurmerk van betrouwbaarheid. Het Rijksmuseum is zo'n keurmerk.'

Pro-actieve fondsenwerving - Musea in de regio vonden afgelopen jaar de weg naar de fondsen. Zo realiseerden het Fries Museum en het Stedelijk Museum Alkmaar hun exposities mede door schenkingen van de Turing Foundation (respectievelijk 500 duizend en 150 duizend euro). De toekenning aan het Stedelijk Museum Alkmaar schiep een precedent, meent Klinkert: 'Wij kennen de fondsen nu, de fondsen kennen ons. Voor toekomstige projecten zullen we ze zeker opnieuw aanschrijven.' Dat een instelling als het Stedelijk Museum Alkmaar een bescheiden omvang heeft, is hier wellicht een voordeel: 'Grotere instellingen hebben een aparte afdeling fondsenwerving. De personen die de tentoonstelling maken zijn niet per se dezelfde die met het fonds om tafel zitten. Wij pleiten wel zelf voor onze projecten. Dat wekt sympathie.'

Nieuwe kwaliteitsstandaarden

Deze houding betaalde zich in dit geval terug. Van de kwaliteit en de volledigheid van de bruiklenen, tot de zorgvuldigheid van de inrichting - het was van een ongezien niveau. Toch zou het onjuist zijn om 'deze ratrace' (Arnoud Odding) te zien als een strijd zonder verliezers, of als een op zichzelf staande trend. Immers: het hele museumlandschap, in binnen- en buitenland, maakte recentelijk een spectaculaire ontwikkeling door.

Odding: 'Niemand had tien jaar geleden bevroed dat musea zo in de lift zouden komen te zitten. Van de restaurants tot de winkels tot de audiotours: het is er enorm op vooruit gegaan. Nieuwe kwaliteitsstandaarden hebben postgevat. Regionale instellingen moeten daarin mee.'

De vraag blijft: zal 2016 de nieuwe norm worden? Niet als het gaat om de omvang van de projecten en de aangetrokken bezoekers, meent Charles de Mooij, directeur van het Noordbrabants Museum. 'We moeten realistisch zijn: een tentoonstelling als die over Bosch gaan we het komende jaar niet weer zien. En de daarop volgende 49 jaar wellicht ook niet. Die tentoonstelling was mogelijk door het momentum en door de uitzonderlijke kwaliteit van Bosch' werk. Niet met om het even welke kunstenaar kun je dat doen.' Tegelijk, meent De Mooij, lijkt er wel degelijk een nieuw tijdperk aangebroken: 'Onze ambitie is gegroeid, de expertise sterk toegenomen. Bovendien: er zijn relaties opgebouwd met bruikleengevers en kunstenaars die ik voorheen niet voor mogelijk hield. Zulke contacten staan.'


Top tien oude kunst 2016

1. Jheronimus Bosch, visioenen van een genie, Noordbrabants Museum, Den Bosch

2. Laurens Alma-Tadema, klassieke verleiding, Fries Museum, Leeuwarden

3. In the age of Giorgione, Royal Academy, London

4. Caesar van Everdingen, Vleiend penseel, Stedelijk Museum Alkmaar

5. Hercules Segers, Rijksmuseum, Amsterdam

6. Fox Talbot, dawn of the photograph, Science Museum, London

7. Meta-painting, Museo del Prado, Madrid

8. Eindelijk! De Lairesse, Rijksmuseum Twenthe, Enschede

9. Ingres, Museo del Prado, Madrid

10. Untitled, Met Breuer, New York