Beatrix Ruf voor een wandtekening van de Indiase kunstenares Nalini Malani, speciaal voor haar solotentoonstelling gemaakt.
Beatrix Ruf voor een wandtekening van de Indiase kunstenares Nalini Malani, speciaal voor haar solotentoonstelling gemaakt. © Erik Smits

Directeur Stedelijk Museum mengt zich in politieke strijd rond populisme

Beatrix Ruf: 'Migratie is onderdeel van onze identiteit'

Dit staat er te lezen in het jongste persbericht van het Stedelijk Museum in Amsterdam, een citaat van directeur Beatrix Ruf: 'Het is belangrijk om steeds nieuwe verhalen te vertellen, zowel met onze collectie als met afzonderlijke tentoonstellingen. Juist nu, als tegenwicht van het populisme dat steeds meer in opkomst is in Europa.'

Wat? Gaat het Stedelijk op de politieke toer? Mengt het zich in de strijd tegen PVV, Front National en AfD? Door, aldus het persbericht, een reeks van tentoonstellingen te organiseren die als verbindend thema 'migratie' hebben?

Het museum behoort volgens haar een 'politieke ruimte' te zijn

Met iets van een ondeugende blik laat Beatrix Ruf (1960) in haar werkkamer boven in de 'badkuip' weten dat van een verschrijving geen sprake is. Het museum behoort volgens haar een 'politieke ruimte' te zijn, waarin betrokkenheid wordt getoond met de huidige maatschappij en het experiment niet wordt geschuwd.

'Wij zijn een publiek instituut voor hedendaagse kunst. Kunstenaars en ontwerpers denken na over de omstandigheden van vandaag de dag. Ze zijn zich heel bewust van de kwetsbaarheid van de verworvenheden die we als vanzelfsprekend beschouwen.' Met nadruk: 'Maar het is geen partijpolitiek statement dat we hier maken.'

De eerste tentoonstelling in de reeks, die vanaf vandaag is te zien, is die met werk van Nalini Malani, waaronder een door het museum al in 2002 aangekochte installatie. 'Zij is een van de veertien miljoen mensen die moesten vluchten toen Pakistan onafhankelijk werd van India. Ik was vorige week in Moskou en ontmoette daar een jonge kunstenaar, Aslan Gaisumov, die van Tsjetsjeense afkomst is. Zijn familie is twee keer gedwongen te vluchten. Het is zo indrukwekkend hoe hij met onsentimentele grootheid praat over die gewelddadigheid. De hedendaagse kunstenaars waarmee we werken, hebben allemaal fluïde nationaliteiten en identiteiten. En de ervaring om veelvuldig te moeten migreren.'

Vijf tentoonstellingen die verband houden met migratie zijn er nu ingepland (zie het kader hieronder). Voor de grootste, Ik ben een geboren buitenlander (een citaat van de in 1989 overleden Ulises Carrión, een Mexicaanse kunstenaar die lange tijd in Amsterdam werkte), is geput uit de hele collectie van het Stedelijk.

'Als je een titel als Ik ben een geboren buitenlander hoort en de lijst met historische en hedendaagse kunstenaars ziet, begrijp je dat migratie een onderdeel is van onze identiteit', stelt Ruf.

Het idee voor het thema, vertelt ze in formuleringen die vaak meer abstract dan concreet zijn, werd geboren tijdens de voorbereiding van een reeks andere tentoonstellingen: die over de Russische Revolutie en de kunststroom De Stijl, beide honderd jaar oud. De eerste twee exposities hierover - er volgen nog meer - zijn nu in haar museum te zien.

We leven in een wereld die is gebaseerd op mobiliteit

'We dachten na over wat er op het spel stond tijdens de vorming van De Stijl en de Russische Revolutie. Het was een tijd van grote utopieën en van grote spanningen. Toen hadden we veel migratie, maar ook een internationalisering, niet alleen van de kunsten, maar van de wereld in het algemeen.'

Dat leverde het inzicht op om te kijken naar wat er sindsdien is gebeurd. 'Hoe ervaren we in de laatste honderd jaar nationale identiteit? We leven in een wereld die is gebaseerd op mobiliteit. We reizen meer, we wisselen meer uit. Kunstenaars groeien op in een totaal geglobaliseerde context. Met het oog op de huidige situatie, waarin de vluchtelingengolf wordt beschouwd als een crisis, dachten we dat het interessant zou zijn om thema's te identificeren die in het geding zijn en die vanuit onze collectie te belichten.'

Na de reeks van vijf komen er nog meer tentoonstellingen, verwacht Ruf, want het is een 'ongoing research project' naar migratie in brede zin. Ook aspecten als thuis, identiteit, samenleven en (politieke) retoriek komen aan de orde.

Willen we de verworvenheden opgeven die de Verlichting heeft gebracht?

Context bieden

De timing van een en ander - het persbericht over de migratie-exposities verscheen een week voor de verkiezingen in Nederland, het interview vindt op verkiezingsdag plaats - is volgens haar toeval. 'Onze curatoren werken al twee jaar aan het thema.'

Afgelopen maandag zag de in Duitsland geboren Ruf het televisiedebat tussen Mark Rutte en Geert Wilders - haar Nederlands is inmiddels goed genoeg om dat te kunnen volgen. Het is de taak van haar museum, betoogt ze, om 'context' te bieden bij de simplificaties die de verkiezingstijd kenmerken.

'Ik hoop dat de ervaringen die bezoekers in deze tentoonstellingen opdoen, meer complexe gedachten tot gevolg hebben. Dat we als museum kunnen activeren dat er andere dingen zijn waarover ook moet worden nagedacht in deze tijd. Willen we de verworvenheden opgeven die de Verlichting heeft gebracht? En humaniteit, democratie, vrijheid, zaken waar we trots op zijn?'

Ruf is zelf een migrant. Ze groeide op in Singen, een stadje net boven de Zwitserse grens. Na studies in Zürich en Wenen was ze twintig jaar werkzaam in Zwitserland. Sinds 2014, het jaar dat ze directeur werd van het Stedelijk, woont en werkt ze in Amsterdam. Haar grote internationale netwerk is een van de redenen waarom ze dit museum mocht gaan leiden.

Glimlachend: 'Ik ben ook een geboren buitenlander.'

Vijf exposities over migratie

18 maart - 18 juni 2017
Nalini Malani. De Marlene Dumas van India, aldus Ruf. Toont in 'betoverende beelden' de realiteit van vluchtelingen en onderdrukking van vrouwen.

20 mei - 3 september 2017
Oplossing of utopie? Ontwerpen voor vluchtelingen. Praktische oplossingen en voorstellen die architecten en designers hebben bedacht voor vluchtelingen, zoals kleding die kan worden omgetoverd tot een tentje.

medio 2017
Ik ben een geboren buitenlander: aspecten van migratie. Werken uit de eigen collectie van het Stedelijk die de geschiedenis van migratie tonen, van de Nederlandse migranten die rond 1900 aankwamen in New York tot de huidige Syrische vluchtelingen in Turkije.

8 juli - 15 oktober 2017
Zanele Muholi. Jonge Zuid-Afrikaanse fotografe die, aldus het museum, op gevoelige wijze stigmatiserende representaties van de zwarte lesbische vrouw becommentarieert. Ruf: 'Ze bekijkt hoe identiteitsmodellen zijn gemigreerd.'

16 september 2017 - 7 januari 2018
Carlos Motta. Colombiaanse kunstenaar en activist die met een video-installatie inzicht wil verschaffen in de wijze waarop Nederland omgaat met vluchtelingen, migranten en minderheden, vooral vanuit het perspectief van homoseksuelen, biseksuelen en transgenders.