Kadhafi tracht Afrikaanse Unie te kapen

Broeder Leider, zoals Moammar Kadhafi zich graag laat noemen, was dinsdag opzettelijk niet op het lijstje van feestredenaars gezet, want de Zuid-Afrikaanse president Thabo Mbeki wilde geen genante vertoningen. De lancering van de Afrikaanse Unie moest een symbool worden van nieuw, verantwoordelijk Afrikaans leiderschap.

Maar aan het einde van de ruim twee uur durende openingsceremonie van de Afrikaanse Unie (AU) in de Zuid-Afrikaanse havenstad Durban kaapte het ongeleide projectiel uit Tripoli simpelweg het spreekgestoelte.

'Afrika is voor de Afrikanen. Vergeef mijn broeder Mugabe. Ons land is van ons. Wij zijn de baas in Afrika. Als de blanken ons willen dienen, oké. Als de blanken weg willen: goodbye. We zijn sterk!', riep de kolonel, die bekendstaat om zijn steun aan president Mugabe van Zimbabwe en diens omstreden onteigening van blanke boeren en onderdrukking van de oppositie.

Het overwegend zwarte publiek in het rugbystadion van Durban leek het wel te kunnen waarderen. Op de officiële tribune liepen de reacties uiteen. Sommige Afrikaanse leiders feliciteerden Kadhafi breed lachend en applaudiserend . Robert Mugabe kikkerde er van op. Anderen lachten besmuikt of probeerden stoïcijns voor zich uit te kijken, zoals oud-president Nelson Mandela.

President Mbeki, zelf net tot eerste voorzitter van de Afrikaanse Unie gekozen, leek niet goed raad te weten met de situatie . Hij grinnikte maar een beetje. Even voordat Kadhafi de show stal had Mbeki de despoten van Afrika nog plechtig de wacht aangezegd. Daar sta je dan, met een Libische kolonel die nimmer een democratische verkiezing heeft gehouden sinds hij in 1969 de macht greep.

Het incident bij de openingsceremonie van de Afrikaanse Unie mag symbolisch heten voor de onzekere toekomst van het nieuwe samenwerkingsverband. De AU is de opvolger van de 39 jaar oude Organisatie van Afrikaanse Eenheid, ook wel spottend 'de club van dictators' genoemd naar de mannen die met hun wanbeleid van postkoloniaal Afrika het armste deel van de wereld hebben gemaakt.

Over de koers van de nieuwe organisatie is volgens politieke waarnemers een machtsstrijd gaande. Een kleine kopgroep van meer democratische leiders wil de AU opkweken tot uitvoeringsorgaan van het Nepad, Mbeki's herstelplan voor Afrika. Maar een belangrijke deel van de 43 Afrikaanse leiders voelt weinig voor hervormingen, omdat die hun machtspositie in gevaar brengen.

De Libische leider werpt zich op als aanvoerder van deze groep. Hij heeft de steun gekocht van een reeks Afrikaanse presidenten, door hun achterstallige contributie aan de OAE te betalen. Kadhafi is al enige jaren bezig zich een positie in Afrika te verschaffen, sinds zijn pogingen om leider te worden van een Arabische eenheidsstaat zijn mislukt.

De groep rond Khadafi wijst de 'westerse' koers van Mbeki en de zijnen af. Volgens de Libische leider moet Afrika niet de westerse democratie als voorbeeld nemen. Hij roemt zijn eigen systeem, een centraal gestuurde staat met 'volkscomités', zonder partijen en zonder vrije pers .

En hij wil niet dat westerse donoren voorwaarden als goed bestuur, democratie en respect voor mensenrechten verbinden aan hun miljardensteun voor het Nepad-herstelplan. 'Dat doet het goed bij de oude garde in Afrika', zegt een diplomaat. 'Als deze club het pleit wint in de Afrikaanse Unie, zijn we terug bij af'.

Het programma van de AU is even omvangrijk als ambitieus: van de oprichting van een commissie ter correctie van collega-leiders die het pad van goed bestuur even kwijt zijn, tot een eigen Afrikaanse veiligheidsraad met interventiemacht, één bank, één munt en één parlement voor heel Afrika. Dat alles lijkt verre toekomstmuziek.

Kolonel Kadhafi wil Mbeki over een jaar graag opvolgen als voorzitter van de AU, liefst meteen voor vijf jaar. Ook wil hij het AU-hoofdkwartier van Addis Abeba naar Tripoli verhuizen, en daar een Afrikaans leger stationeren. Mbeki heeft al deze voorstellen voorlopig kunnen afhouden.