Land Art geeft kunstroute Zeewolde eindelijk bestaansrecht Serra's muur trekt spoor door polderlandschap

Van onze verslaggeefster

Judith Koelemeijer

ZEEWOLDE

Sea level heet het, uiteraard omdat de bovenkant van de muur precies op zeeniveau ligt. Breng een Amerikaan naar Flevoland, en je wéét wat hem inspireert: de oude Hansje Brinker en de strijd van dat kleine landje tegen de zee.

Morgen wordt het beeld officieel geopend, waarmee Zeewolde eindelijk het eerste kunstwerk heeft langs de 'Kunstbaan'. De paaltjes die deze beeldende-kunst route aangeven, staan er al jaren. Maar kunst was tot op heden vrijwel nergens te bekennen in het spiksplinternieuwe forenzendorp aan het IJsselmeer, met zijn doodstille straten, keurige tuinen, luxe rijtjeshuizen met felgekleurde kozijnen of bijzondere uitbouwsels op het dak, en een winkelcentrum dat alleen bezocht lijkt te worden door moeders en jonge kinderen.

De geschiedenis is boeiender dan de muur die het uiteindelijk heeft opgeleverd. Begin jaren tachtig koos de 'Arbeidersgemeenschap der Woodbrookers' Zeewolde uit als plaats voor een nieuw vormingscentrum. Het was een ideale plek voor de socialistisch-religieuze club om plannen te maken; het dorp was nog één grote bouwput, de polder was weids en ledig, alle mogelijkheden lagen nog open.

De Woodbrookers droomden er hun 'Kunstbaan': een beeldendekunstroute die van het vormingscentrum naar het dorp moest leiden. 'Het leek ons mooi als de cursist onderweg wat kunstzinnige vorming kon opdoen', zegt Ab Engelsman, voormalig Woodbrooker en thans directeur van De Rode Hoed in Amsterdam en secretaris van de Stichting Kunstbaan.

Het vormingscentrum kwam er nooit, maar het idee voor de Kunstbaan werd al snel door de gemeente van de Woodbrookers overgenomen. Kunstenaar Bas Maters werkte het plan uit. De route, nu zeven kilometer lang, moest door de vier 'sferen' van het dorp voeren: het bos, het park, het dorp zelf, en de dijk. De Kunstbaan werd zelfs opgenomen in het bestemmingsplan. Engelsman: 'Dat was in de tijd dat het hoofd gemeentewerken ook nog hoofd van de plantsoenendienst was, en inspraak nog niet bestond. Hij zette bij wijze van spreken gewoon een streep in het bestemmingsplan en zei: dat moet de Kunstbaan worden.'

In 1987 werd de Stichting Kunstbaan opgericht, waarin naast de burgemeester ook oud-Woodbrookers als Engelsman en mensen uit de kunstwereld zitting namen, onder wie oud-directeur Edy de Wilde van het Amsterdamse Stedelijk Museum. Dat het daarna nog bijna tien jaar duurde voordat het eerste kunstwerk daadwerkelijk werd opgericht, heeft volgens Engelsman alles te maken met de 'hoge eisen' die er indertijd zijn gesteld.

'We hebben het onszelf heel moeilijk gemaakt. Je kunt natuurlijk OCW bellen en vragen of ze nog wat bronzen in de kelder hebben staan. Maar wij wilden zo'n acht kunstenaars uitnodigen die zich zouden laten inspireren door de plaats zelf, door het licht, de ruimte. Bovendien wilden we beginnen met een kunstenaar van internationale allure. Want als je laag inzet, krijg je daarna nooit meer grote namen.'

Serra moest het worden, de wereldberoemde minimal art-beeldhouwer die al tal van steden en musea heeft voorzien van zijn immer loodzware ijzeren of stenen constructies. Hij kwam, zag en zei meteen ja. 'Serra was onder de indruk van het woeste landschap, de leegte. Hij had het gevoel dat er elk moment een antiloop uit de bosjes kon springen. We konden hem maar niet uitleggen hoe we aan dit nieuwe land gekomen waren. En toen hij ook nog zag hoe we in dat nieuwe land sloten groeven, vond hij het helemaal te gek.'

Met steun van de provincie kon Serra in 1989 een ontwerp maken. Iedereen vond zijn muur prachtig, maar de prijs van 592 duizend gulden vormde tot voor kort een onoverkomelijk probleem. Sponsors waren lastig te overtuigen. De Kunstbaan was immers nog altijd niet meer dan een idee - gemarkeerd met paaltjes of niet. Engelsman: 'We legden het bij de sponsors en subsidiegevers steeds af tegen concretere plannen, zoals de bouw van een nieuwe vleugel van een concertgebouw. Het was soms om moedeloos van te worden.'

De Rijksdienst IJsselmeerpolders bood vorig jaar uitkomst. Bij wijze van 'afscheidscadeau' (de dienst houdt op zelfstandig te bestaan en wordt een onderdeel van Rijkswaterstaat) werd een genereuze gift gedaan. 'Zonder die schenking had de muur er nog steeds niet gestaan', zegt Engelsman.

Wat niet wil zeggen dat het nu weer tien jaar bij dromen blijft. Het Anjerfonds sponsort het volgende Kunstbaan-beeld, een werk van Jan van de Pavert. Ook kan - mede dankzij Europese subsidies voor Flevoland - spoedig begonnen worden met de bouw van een kunstpaviljoen naast de vijver in het landschapspark, waarin onder meer een kleine expositie komt over de Kunstbaan. Dit paviljoen moet in 1998 het middelpunt vormen van een beeldende-kunstmanifestatie in Zeewolde, waarvoor de Mondriaan Stichting al medewerking heeft toegezegd.

Engelsman: 'Het mooiste zou zijn als de Kunstbaan zou uitgroeien tot een openluchtmuseum voor land art, waarin alle landschapskunst in Flevoland op een of ander manier met elkaar in verband wordt gebracht. Flevoland heeft traditie op dit gebied; je hebt hier de Groene Kathedraal van Marinus Boezem, het observatorium van Robbert Morris, de Aardzee van Piet Slegers.

Hij denkt bijvoorbeeld aan een route, met paaltjes ja, die langs deze kunstwerken zou kunnen worden uitgezet. Zodat bewoners én Japanse toeristen in de toekomst dit 'onderdeel van de compleetheid van het leven' kunnen genieten.

Even spreekt hier weer de Woodbrooker.