Voor niets, van niets, naar nergens

Bizarre stukjes stadsgeschiedenis van Amsterdam zijn in kaart gebracht: nutteloos gebleven bouwwerken.

Een viaduct dat plompverloren midden in een weiland staat, zonder dat er een op- of afgang is. Een brug over een kanaal, van niets naar niets. Een heel metronet, inclusief werkende roltrappen op een afgesloten station, dat nooit, of maar deels, in gebruik is genomen. In Belgiƫ wemelt het ervan: grands travaux inutiles, grote nutteloze werken, oftewel witte olifanten. De schuld ligt bij de zogenoemde Belgische 'wafelijzerpolitiek': lange tijd moest een groot infrastructureel project in Vlaanderen zijn gelijke vinden in Walloniƫ, en vice versa. Zo'n spilzucht kent Nederland niet. Toch bestaan er ook in Nederland genoeg gebouwen die kunnen worden bestempeld als nutteloos, zegt Tim Verlaan. 'Doordat planning als een mammoettanker is: veranderen van koers gaat heel langzaam. De Houtribdijk, tussen Lelystad en Enkhuizen, is een voorbeeld. De dijk diende om de Markerwaard droog te leggen, maar dat is er nooit van gekomen.' Samen met fotograaf Jur Oster verzamelde de student stadsgeschiedenis nutteloze werken in Amsterdam. Hij schreef erover in de jongste webspecial van het Architectuurcentrum Amsterdam. Verlaan: 'Er is bijvoorbeeld een viaduct dat breed genoeg is voor een vierbaansweg, maar waar nu alleen fietsers en voetgangers overheen gaan. En er bestaan stukken weg met tramrails erin, terwijl er geen bovenleiding is en er nooit een tram heeft gereden.' En de Noord-Zuidlijn, zal die ook eindigen als witte olifant? Verlaan denkt van niet. 'Die metrolijn zal wel doorgaan. Hij dient zijn doel.' Metrotunnel naar IJburg
Waarom bedacht? In de oorspronkelijk plannen voor IJburg was voorzien in een metrolijn, de IJ-rail. Die zou een snelle verbinding vormen tussen het nieuwe stadsdeel en het Centraal Station. De gemeente maakte haast met de bouw: de NS had aangekondigd extra sporen te willen aanleggen ten oosten van het Centraal Station. Als die er eenmaal lagen, zou het onmogelijk zijn om een metrotunnel te graven. Voor 20 miljoen gulden werd er in 1993 dus alvast een stuk tunnel aangelegd. Waarom ging de metro naar IJburg niet door? Doordat het Rijk minder geld voor de openbaarvervoersplannen van grote steden uittrok, slonk het budget van de gemeente Amsterdam. Bovendien bleek, toen de gemeente nog eens aan het rekenen sloeg, dat er ook goedkopere mogelijkheden bestonden om IJburg aan te sluiten op het openbaar vervoer. Amsterdam liet de Noord-Zuidlijn uiteindelijk voorgaan op de IJ-rail. IJburg kreeg een tram. Hoe is de tunnel nu in gebruik? Er is overwogen om een champignonkwekerij of een skatepark aan te leggen, maar inmiddels zijn er plannen voor een groot chocolademuseum. Metrostation onder Weesperplein
Waarom bedacht? In 1968 maakte het stadsbestuur plannen voor vier metrolijnen onder de stad. Eerst werden twee lijnen in de richting van Amsterdam Zuidoost aangelegd, naar het Gein en de Gaasperplas. Later zou er nog een metrolijn bij komen, die van oost naar west (Muiderpoortstation-Osdorp) zou lopen. Die zou de bestaande lijnen kruisen ter hoogte van station Weesperplein. Er was alvast een extra station gebouwd. Waarom ging die oost-westlijn niet door? Burgers protesteerden massaal tegen de aanleg van de metro, omdat er op grote schaal huizen werden gesloopt. Daarop werd de metroaanleg opgeschort. Het tweede deel van metrostation Weesperplein werd op die manier nutteloos. Is het nog gebruikt? Het extra deel van het station werd tijdens de Koude Oorlog ingericht als atoomschuilkelder. Een opmerkelijk detail herinnert nog aan die functie: aan het plafond van het huidige station zijn tafels bevestigd, die konden worden losgeschroefd mocht het tot een atoomaanval komen. Tunnel Schiphollijn
Waarom bedacht? De gemeente Amsterdam en de NS wilden in de jaren zeventig een snelle verbinding tussen de Amsterdamse binnenstad en Schiphol aanleggen. Er zou een eindhalte komen op het Museumplein. In 1978 werd weliswaar Station Zuid aan de zuidzijde van het centrum geopend, maar dat zag men destijds als een tussenoplossing. Toen men aan de zuidkant van de stad de snelweg A10 maakte, werd daar meteen maar een metrotunnel onder aangelegd. Waarom is die metrotunnel nooit gebruikt? De gemeente veranderde van inzicht: de snelle verbinding met Schiphol zou niet vanaf het, nooit geopende, Station Amsterdam Museumplein vertrekken, maar vanaf het Centraal Station. Treinen rijden naar Schiphol langs de westkant. Hoe is de tunnel nu in gebruik? Niet. Tot voor kort vonden er illegale dansfeesten plaats in het doodlopende stuk tunnel. De gemeente gedoogde dat lang, maar laat sinds kort veiligheidsvoorschriften zwaarder wegen dan de wensen van de feestgangers.