Poëtische zoektocht naar het symbool van het leven

Boek: Heartbeat van Machiel Botman. Uitgeverij Volute. (Distributie uitgeverij Jan Mets), ¿ 59,50...

Tentoonstelling: Nederlands Foto Instituut, Rotterdam, t/m 22 jan.Machiel Botman noemt zijn boek Heartbeat (hartslag). Het woord staat symbool voor het leven en bij stilstand van de beat natuurlijk voor de dood. Versnelling ervan betekent emotie, opwinding, hartstocht; het woord houdt ook ontroering in, een gemoedsbeweging, een gevoelsaandoening. De foto's in Heartbeat hebben al die aspecten gemeen. Ze gaan over erotiek, kindzijn, jeugd, ouderliefde en het overlijden van zijn moeder. Botman (1955) was vroeger musicus en heeft nog eens een plaat gemaakt bij EMI/Bovema 'Western Justice'. Sinds 1976 is hij actief in verschillende sectoren van de fotografie, als fotograaf, leraar en organisator van tentoonstellingen.Tussen de foto's door in Heartbeat zijn wat poëtisch geformuleerde gedachten gevlochten, de vrucht van een ontreddering die in lang staren omgeslagen is in berusting en begrip. 'Daar aan de andere kant van de wereld, in dat lege land boven ons plafond, kreeg ik weer grip op mijzelf. Ik raakte in gesprek. Met anderen die dichtbij of juist ver weg waren. Over jeugd en kind, reizen, dood, vrouw, familie, sex. Vroeger vaak zo onstuimig. Nu rustiger. Ik luisterde vooral en stond in het midden van een bewogen landschap.'In zijn foto's is geen letterlijk landschap te bespeuren. Waar Botman zich in beweegt is het universum van een overstroomd gemoed. Hij probeert in zijn werk het overlijden van zijn moeder te verwerken en stuit in zijn gedachten en verdriet op alle gevoelens die dan bovenkomen, van de terugkeer naar het kindzijn tot het verwekken van een kind, het doorgeven van het leven. Hij wordt al denkend en mijmerend bestormd door gedachten over het leven, de zin ervan.Er is niets concreets of tastbaars in 'Heartbeat' te vinden. Het zijn gevoelens en stemmingen, die tot uitdrukking worden gebracht. Het fotoproject met zijn poëtische gemoedsduidingen is alleen te omschrijven met stemming. Het drukt geen nostalgie uit, melancholie misschien. Het drukt die stemming ook niet direct uit, maar in omzwervingen. Botman volgt zijn gevoelens langs omwegen, in de onscherpte van een omfloerste blik. Hij doet dat ook weer niet direct, dat zou een 'maniertje' zijn. Hij onderzoekt zijn gevoelens, laat zich erop wegdrijven, en volgt dat proces.Wie zijn foto's letterlijk neemt ziet de erotiek in de blik van verlangen van een vrouw; in een opgeheven been en een opgeschoven jurkje, dat in de schemer van de beweging een geheim lijkt prijs te geven; in een vrouw die zich ontkleedt; in een teder slapend gezicht. Hij ziet de liefde en afhankelijkheid in een kind dat een bloem aanbiedt. De bloemen zijn scherp, het kind is vaag. Het kan zijn kind zijn, hij kan het ook zelf zijn als kind. De foto drukt de rolverwisseling van het leven uit, de doorgegeven eeuwigheid.Soms is op een foto alleen een onbestemde leegte te zien, een vage schemering die een gevoel van oneindigheid oproept. Een enkele keer wordt iets concreets tot uitdrukking gebracht. Er spruit een lach uit een half zelfportret met een meisje voor de spiegel, een uitdrukking van liefde. Vanzelfsprekend, zou je zeggen, zit er heel veel herfst in 'Heartbeat'. De zonneschaduw van een raam valt op de kale planken vloer van een leeg vertrek en tegen verbladderd behang, als teken van vergankelijkheid. Een kale, natte, winderige boom verheft zich tegen een natte, koude lucht en doet huiveren.In een tweede tekstblok zegt hij: 'Laat haar maar gaan. Moeder. We wisten het. De één eerder dan de ander. Uiteindelijk waren we het eens. Kort daarvoor probeerde ik het nog en vroeg haar op te houden met dit vreselijke spel: ''Sta op joh, en doe je ogen open, we gaan nu naar de tuin om de planten water te geven.'' Ze deed het niet, ze kon het niet. Het één of ander beestje had zich in haar hoofd genesteld. Voorgoed.'Erbij staat het doodsportret van zijn moeder, alleen de geloken ogen zijn te zien en het voorhoofd met bezweet haar. Het is een heel teer, breekbaar portret; ze kan evengoed slapen. Ernaast is een beregend venster afgebeeld. Er zit verdriet in, wat iets anders is dan sentiment. Zijn stemmingsonderzoek gaat verder in foto's van een besneeuwde rotan tuinmeubilair; een schemerig gezicht op een tuinbank; in de trillende warmte van zomerlucht, gefilterd door een bladerdak; in gestalten die spiegelen in plassen.In een slottekst zegt hij: 'Na ruim drie jaar zie ik dat jouw dood te verdragen is. Ik vind het nu niet meer moeilijk om de warmte te voelen van de vloer van vroeger.' Erbij staat een witte poes op jacht in een besneeuwde tuin. De combinatie moet niet letterlijk genomen worden. De teksten slaan niet op een enkele foto, maar op alle. Ze drukken, net als zijn foto's, het onderzoek naar stemming uit, in wezen een zoeken naar rede. Het zit in een tastende hand; in een foto van een bemind gezicht, waarvan je voelt dat het bemind zijn er ook uit stijgt; in een kind slapend in de moederschoot.Botmans werk heeft een verwantschap met dat van Johan van der Keuken, de dichterlijk denker in de fotografie. Wat hij laat zien is een zoeken naar het wezen van de gevoelens, die hem bestormden - verdriet en liefde, aanhankelijkheid. Hij doet het op een tere manier. Hij probeert te laten zien hoe breekbaar alles is. Hij raakt ontroerd door de gevoelens, die hij bij zichzelf constateert. Juist dat ontroert. Hij zoekt in zichzelf het wezen van het bestaan.Willem Ellenbroek