Interview: Faramerz Dabhoiwala

Faramerz Dabhoiwala schreef een baanbrekende geschiedenis van de eerste seksuele revolutie. 'Mensen begonnen in de achttiende eeuw steeds meer te vrijen buiten het huwelijk om.'

In 1742 dichtte de Britse schandaaljournalist John Wilkes de memorabele woorden: 'Life can little more supply, than just a few good fucks and then we die.' Precies een eeuw eerder, in 1642, werd in Engeland de laatste vrouw geëxecuteerd op verdenking van overspel. Wat zich in de tussenliggende eeuw voltrok, was volgens Faramerz Dabhoiwala, historicus aan de universiteit van Oxford en auteur van het boek The Origins of Sex, niets minder dan een seksuele revolutie.

Een dag voor ik hem sprak, gaf Dabhoiwala een lezing in Leiden. Ik kwam binnen in een net iets te klein, muffig zaaltje en begaf me onder een publiek van vaklui op leeftijd. 'Wie heeft hier wel eens seks gehad zonder getrouwd te zijn?', slingerde Dabhoiwala de zaal in. Een paar handen gingen aarzelend de lucht in, waarna de overigen snel volgden. Nerveus geroezemoes en gegrinnik klonk door het lokaal.

Volgens Dabhoiwala stond onze reactie symbool voor wat de 'eerste seksuele revolutie' tot stand heeft gebracht. Ons seksleven is een persoonlijke kwestie geworden - dat is wat zijn vraag zo ongemakkelijk maakte. Rond het jaar 1600 was dat anders: het seksleven van Europeanen werd gecontroleerd door staat, kerk en gemeenschap. Uit onze reactie bleek ook dat 'seks voor het huwelijk' voor de meesten van ons geen punt meer is. Sterker nog, toen de eerste handen de lucht in gingen, realiseerden de overigen zich dat zij niet konden achterblijven. Slechts een paar eeuwen terug zou zo'n massale bekentenis een massa-executie of ten minste verbanning hebben opgeleverd.

Dabhoiwala zegt een 'totale geschiedenis' te hebben geschreven, waar hij meer dan tien jaar aan heeft gewerkt. 'Ik ga een aantal grote, onopgeloste vragen te lijf.' Om een voorbeeld te noemen: tot aan de achttiende eeuw is iedereen in de hele westerse geschiedenis ervan overtuigd dat, van de twee seksen, vrouwen het meest wellustig zijn. Honderd jaar later is precies de tegenovergestelde aanname dominant geworden. In plaats van vrouwen zijn mannen ineens de versierders geworden. Zulke grote veranderingen waren wel eerder opgemerkt, maar nooit eerder verklaard.

'Maar laat ik beginnen met een simpele observatie: mensen begonnen steeds meer te vrijen buiten het huwelijk om. Het aantal buitenechtelijke kinderen steeg van één procent in 1650 naar 25 procent in 1800. De seksuele discipline van voor 1650 was natuurlijk niet perfect, maar seks werd toen zelden als iets goeds beschouwd - als iets om te vieren en van te genieten. Zulke ideeën ontstonden pas in de achttiende eeuw. In de tweede plaats kwam er een notie van 'seksuele vrijheid', het idee dat seks een privézaak is en dat iedereen de baas is over zijn eigen lichaam. Dat is een fundamenteel moderne gedachte.'

Waren dit niet vooral ontwikkelingen die plaatsvonden binnen de elite, onder vooraanstaande filosofen en aristocraten? Of sijpelden hun ideeën ook door naar de lagere klassen?
'Omlaag sijpelen zou ik het niet noemen. Nieuwe ideeën over seks vinden we in ingewikkelde filosofische verhandelingen, maar ook in populaire pamfletten. In de zeventiende eeuw trekken veel mensen naar de steden, waar ze samenhokten in krottenwijken. Daar was de controle van de gemeenschap zwakker en was het eenvoudiger een (extra) sekspartner te vinden. Opvattingen over de menselijke natuur, religie en de wil van God veranderden over de hele linie.'

Hoe kan het dat seks een privézaak is geworden, maar tegelijkertijd meer openbaar is dan ooit?
'Dat is inderdaad een fascinerende paradox. Seks is persoonlijker in de zin dat kerk en staat zich er niet meer mee bemoeien. Zolang het op vrijwillige basis gebeurt, mogen volwassenen doen waar ze zin in hebben. Die gedachte stamt uit de achttiende eeuw en breidt zich in de daarop volgende twee eeuwen uit naar meer groepen, zoals vrouwen en homoseksuelen. Toch ontstaat er in precies dezelfde periode ook een fascinatie voor het publiek maken van seks via de opkomende massamedia. Sommige prostituees groeien uit tot landelijk bekende pornosterren en ook het seksleven van veel beroemdheden wordt onderwerp van discussie. Die spanning tussen openbaar en privé is typisch voor het moderne leven.'

Een filosoof als John Locke was een pleitbezorger van religieuze vrijheid, maar moest niets van seksuele vrijheid hebben. Waarom vloeide het een toch voort uit het ander?
'In het christendom bestaat een oeroude verbintenis tussen kuisheid en religieuze zuiverheid. In veel Bijbelteksten wordt het geloven in andere goden vergeleken met vreemdgaan in een huwelijk. In de eeuwen voor de seksuele revolutie worden ketters dan ook vaak van wellustigheid beschuldigd. Als je religieus niet in orde bent, dan ben je dat seksueel ook niet. Als aan het einde van de zestiende eeuw voor het eerst mensen voor religieuze tolerantie gaan pleiten, roepen hun tegenstanders dat dit tot seksuele anarchie zal leiden. En daar hadden ze ergens ook wel gelijk in.'

Maar zorgde de Reformatie niet juist voor een strengere seksuele discipline?
'Op korte termijn wel ja. Protestanten beschuldigden katholieken van decadentie en wellustigheid. Dat katholieken het bezoek aan prostituees gedoogden, werd bijvoorbeeld sterk afgekeurd. Maar op de lange termijn gebeurde er iets anders. De Reformatie verbrijzelde de eenheid van het westerse christendom. Niet langer was er één kerk met universele morele autoriteit. Bovendien waren de protestanten het al snel met elkaar oneens, wat op den duur het gezag van alle dominees en priesters ondermijnde.'

Sommige Nederlandse politici beroepen zich op de joods-christelijke cultuur als basis voor moderne ideeën over bijvoorbeeld de gelijkheid van man en vrouw. Vond de seksuele revolutie plaats binnen het christendom, of daarbuiten?
'Nieuwe ideeën over seks ontstonden vaak binnen de kerk, in discussies tussen theologen. Moderne ideeën over de gelijkheid van man en vrouw, en zelfs over de rechten van homoseksuelen, komen deels voort uit nieuwe interpretaties van de joods-christelijke traditie. Dat neemt niet weg dat ze ook voortkomen uit Verlichtingsideeën over de menselijke natuur, bedacht door filosofen die een hartgrondige hekel hadden aan de kerk. Ik ben bang dat de eerste seksuele revolutie intellectueel gezien een erg rommelige aangelegenheid was. Politici houden daar niet zo van.'

Een tijdje geleden is er in Nederland een wet aangenomen tegen de zogenoemde 'weigerambtenaar'.
'Een buitengewone historische ironie, nietwaar? Het recht op seksuele vrijheid is zo sterk geworden dat orthodoxe christenen zich nu genoodzaakt voelen om hun religieuze vrijheid er tegen in stelling te brengen. Dat is juist zo ironisch omdat het idee van religieuze vrijheid eerst kwam en het idee van seksuele vrijheid van daaruit ontstond. Nu de kerken leeglopen, is onze seksuele vrijheid belangrijker geworden dan de religieuze vrijheid waar het allemaal mee begon. Ook dat is typisch voor het moderne leven: seksualiteit als de kern van onze identiteit.'

Is er nog een derde seksuele revolutie nodig?
'Ik denk dat we ons moeten realiseren dat seksuele vrijheid nooit vanzelfsprekend is. Net als onze democratie is de vrijheid in de slaapkamer een product van een lange culturele ontwikkeling. Ik heb veel reacties gekregen van lezers uit bijvoorbeeld India, die zeggen zich te herkennen in het Engeland van de zestiende eeuw. Verstedelijking, onderwijs en de opkomst van massacommunicatie zouden ook in deze delen van de wereld een seksuele revolutie kunnen ontketenen. '

Faramerz Dabhoiwala: The Origins of Sex - A History of the First Sexual Revolution.
Allen Lane; 496 pagina's; € 30,99.

ISBN 978 1 846 14492 9.