Highlights

Een druk op een knopje en alles wordt zichtbaar - zo simpel dat je vergeet hoe belangrijk licht is. De expositie Lightopia schetst de geschiedenis van kunstlicht. Jeroen Junte pikt er zeven revolutionaire lampontwerpen uit.

Het is ongetwijfeld een van de grootste doorbraken in de menselijke geschiedenis: het vermogen vuur te maken. Het gaf warmte en misschien nog wel belangrijker: het menselijk bestaan was 's nachts niet langer in duisternis gehuld. De beheersing van licht is sindsdien voortdurend geperfectioneerd. Van kampvuur via olie- en gaslampen naar elektrische plafonnières met aan- en uitknop, al dan niet met afstandbediening. De gloeilamp evolueerde tot een duurzaam 'retrofit' peertje met powerled en wie weet lezen we straks onder een levende schemerlamp. De tentoonstelling Lightopia in het Vitra Design Museum in het Duitse Weil am Rhein schetst vanaf eind september aan de hand van ruim driehonderd lampen en lichtsculpturen de geschiedenis van de lamp. V koos uit die zee van licht zeven lampen die historisch werden door de manier waarop hun makers met een nieuwe techniek omgingen.

Lightopia, Vitra Design Museum, Weil am Rhein, 28/9 t/m 16/3. design-museum.de

You fade to light
Zijn we net gewend aan led, dient de volgende wonderlamp zich al weer aan: de oled. Deze organic light emitting diode is feitelijk een platgeslagen led van amper 1 millimeter dikte en een oppervlakte van een A4. Ook de lichtervaring is compleet nieuw: licht wordt verspreid uit één groot oppervlak, wat een prettig en gelijkmatig effect geeft. In de toekomst kan de oled worden opgeblazen tot een gevelfaçade. Een voorschot op deze zonnige toekomst namen Philips en de Britse ontwerpstudio Random International met de interactieve installatie You fade to light. Een muur van honderden oleds werd uitgerust met sensors, waarmee de contouren van mensen voor de installatie werd weergegeven door oleds te dimmen.

Ya Ya Ho
Omdat gas onder hoge druk in een klein gloeilampje is geperst, geeft halogeen een helder licht bij lager stroomverbruik. De eerste halogeenlampen werden al begin jaren zeventig gelanceerd maar het is 'lichtgoeroe' Ingo Maurer (1932) die in 1984 met zijn Ya Ya Ho halogeen introduceerde in de woonkamer. De Duitse ontwerper buitte het principe van zwakstroom optimaal uit door van de stroomkabels tevens het ophangsysteem te maken. Wie ook maar enigszins modern wilde zijn - en wie niet in de jaren tachtig? - spande twee kabels (plus en min) langs het plafond; de futuristische lampjes konden vervolgens op elke gewenste plek aan deze kabels worden geschroefd.

85 lamps
Door het bestaan van gekleurde tl-buizen in elke gewenste vorm of extravagant halogeen met spiegelende lampenkappen zouden we bijna vergeten hoe bijzonder de gloeilamp eigenlijk is. Een dun metalen draadje dat zo heet wordt dat het gaat gloeien. Alsof je nog een blok op het vuur gooit om de kamer te verlichten. Daarom creëerde ontwerper Rody Graumans voor het tegendraadse ontwerpplatform Droog deze ode aan de archetypische lamp van de 20ste eeuw. Met het naderende verbod op het peertje leek dit ontwerp een vroege dood te sterven, maar met de introductie van de retrofits (leds met klassieke fitting) is de no-nonsense kroonluchter van 85 peertjes actueler dan ooit.

In Vitro
Met wetenschappers van de Universiteit van Twente ontwikkelde Joris Laarman (1979) In Vitro, een lampje met een lichtgevend membraam van levende cellen, genetisch gemodificeerd met het gen van vuurvliegen. De lamp heeft in principe geen stroom nodig om licht te geven en is ook nog eens biologisch afbreekbaar. Vooralsnog blijft het bij een prototype; de lichtgevende cellen van het enige exemplaar zijn inmiddels al weer afgestorven. Helemaal onomstreden is de lamp overigens ook niet. Het temmen van de natuur door zelf licht te maken is één ding; voor God spelen en levend licht scheppen is voor velen nog een stap te ver. Maar wie weet eten we ooit nog eens hamburgers van kweekvlees onder een levende lamp.

CMYK Lamp
Led is energiezuinig, schokbestendig en heeft een levensduur van 50 duizend uur - ofwel: bij dagelijks gebruik van acht uur gaat hij 18 jaar mee. Hij is zo klein als een luciferkop maar kan elke gewenste kleur afgeven. Dus ja, led (light emitting diode) is de grootste lichtrevolutie sinds de gloeilamp. De jonge ontwerper Dennis Parren uit 'lichtstad' Eindhoven gaat met led juist terug naar de basis van licht: de kleuren groen, rood en blauw. Drie leds in deze kleuren zijn verwerkt in een sierlijk buisarmatuur. Samen geven de drie lampen wit licht. Maar waar een of twee lichtbundels worden geblokkeerd door een buis, ontstaat een gekleurde schaduw. Deze bontgekleurde schaduwlijnen vormen een grillig patroon op muur en plafond. De metalen buizen fungeren tevens als zwakstroomgeleider waardoor de lamp geen snoer heeft.

Acrillica
Licht dat je niet ziet. Maar eigenlijk ook weer wel. Dat is het idee achter de Acrilica van de Italiaanse glamourdesigner Joe Colombo (1941-1978) Ook van zijn hand: het Smoke Glass waarmee je met één hand kon roken en drinken. Aan een zwarte metalen voet met een lamp is een wulpse krul van plexiglas bevestigd. Het licht van de lamp blijft gebundeld in het kunstglas en verspreidt slechts een lichte gloed. Alleen aan het rechte uiteinde van het glas straalt de volledige lichtbundel naar buiten. De Acrilica oogt daardoor als lichtgevend glas. En toen moesten de psychedelische jaren zestig met vloeistofdia's en kaleidoscopische lichteffecten nog beginnen...

TC6
Dit is het zesde en meest radicale ontwerp uit de Tubular Collection, een serie van tien tl-lampen van Aldo van den Nieuwelaar (1944-2010). Deze Nederlandse ontwerper reduceerde licht tot een vierkant en een cirkel in de perfecte maatvoering. Minstens zo innovatief als de geometrische reductie van licht was de bezorging van de lamp in een platte, vierkante doos. Dat het niet bepaald aangenaam was om in dit kille licht te leven, deerde hem niet. Met de introductie van de Cirkellamp werd de onmisbare lichtbron ook interieuraccessoire om de 'goede smaak' te etaleren.