De truc achter Blekers natuur

Volgens staatssecretaris Bleker is Reiderwolde een voorbeeld van natuur zonder overheidsbemoeienis. Toch zit er voor miljoenen aan gemeenschapsgeld in. Het project kwam van de grond na een truc met grondtaxatie, in het provinciehuis 'subsidiemisbruik' genoemd.

Natuurlijk kent hij Henk Bleker goed - 'wat dacht je dan.' Willie Oosterveld woont een paar kilometer bij 'm vandaan, in het Groningse Vlagtwedde. Ze bezoeken dezelfde kerk, hebben in dezelfde kerkelijke commissies gezeten 'en noem maar op'. 'Ze zouden voor Henk een standbeeld op moeten richten, vanwege Reiderwolde', zegt de gepensioneerde varkensboer, zijn stem verheffend. 'Henk heeft hier de koe bij de orens gevat, die man is zo verrekte goed bezig geweest.'

Als natuurgebied Reiderwolde iets genoemd mag worden, dan is het dit: het geesteskind van Henk Bleker. Eerst was er zijn jarenlange bemoeienis en betrokkenheid als CDA-gedeputeerde van de provincie Groningen, en op 17 september 2011 maakte hij als staatssecretaris van Landbouw het karwei af en opende hij officieel het Oost-Groningse natuurgebied.

Het was niet niks, wat hier was gebeurd, liet hij op die dag optekenen. Hij noemde het een revolutie, een revolte van particulieren tegen grote instanties. Mensen die alsmaar onnodig gehinderd werden door wetten en procedures en 'gedoe'. 'En dat in een streek die kan bogen op een dergelijke traditie, waar de eerste communistische burgemeester van Nederland was. Ik vind het mooi, hoor.'

Vervolgens klonken de kordate klanken van muziekvereniging Excelsior, en verscheen Bleker in een leren jack, in een gastrol, in de eenakter Voorspel.

Oosterveld was er natuurlijk bij. Niet als Blekers dorpsgenoot, maar als oud-voorzitter van de Agrarische Natuurvereniging Oost-Groningen (ANOG) die zes jaar geleden op het idee was gekomen om van dit landbouwgebied natuur te maken. Want ook een boer kan natuur maken, vindt hij. Daar hebben Staatsbosbeheer 'of die andere subsidie-instanties' niet het alleenrecht op.

Schapenboeren Ab en Trudy van Middelkoop hadden eveneens hun zondagse kleren aangetrokken, net als Hemmo Bolhuis - ook een schapenboer. Zij waren met zijn drieën de nieuwe eigenaren van Reiderwolde geworden. Zij hadden de 195 hectare grond gekocht en daarvan natuur gemaakt. 'Nieuwe natuur' zoals Bleker het graag ziet; natuur waar mensen zelf hun verantwoordelijkheid voor nemen.

Reiderwolde ligt aan de overkant van het omstreden bouwproject Blauwestad, waarvan Bleker als provinciebestuurder een van de aanjagers was. Daar, 7 kilometer boven Winschoten, was een enorm stuk landbouwgrond onder water gezet, dat nu het Oldambtermeer heet. Blauwestad ging in 2004 van start met de bedoeling bijna 1.500 bouwkavels te verkopen aan rijke Randstedelingen. Maar anno 2011 zijn er pas 183 kavels verkocht, waardoor Blauwestad vooralsnog voor alle betrokkenen een financieel debacle is.

Vanaf de eerste plannen stond vast dat Staatsbosheer zich zou gaan ontfermen over een bij Blauwestad passend natuurgebied. Zo was het afgesproken met de provincie Groningen, en zo werd er al jarenlang over gesproken.

Maar na een bootreis naar Ameland was alles anders. Op deze trip in 2005 waaraan onder meer de ANOG en de provincie Groningen deelnamen, liep Ab van Middelkoop Henk Bleker tegen het lijf.

Van Middelkoop was al een paar jaar bezig met agrarisch natuurbeheer. Als schapenboer was hij hard geraakt door de mond- en klauwzeercrisis van 2001, en had hij bedacht dat hij als natuurbeheerder extra geld kon binnenhalen. Hij had alleen geen grond voor zijn nieuwe natuur, en dat Reiderwolde - zo had hij op de kaart gezien - dat leek hem wel wat, zeker gezien de grootte.

In het onlangs verschenen boek Natuurmakers van journalist Ineke Noordhoff wordt de ontmoeting tussen de schapenboer en de gedeputeerde beschreven. 'Dat is een hele mooie lap', zei Van Middelkoop aan boord, tegen Bleker. Waarna de gedeputeerde hem uitlegde dat de grond was bedoeld voor Staatsbosbeheer. Er klonk aarzeling in de stem van Bleker, hoorde Van Middelkoop.

Die aarzeling werd nadien omgezet in een onomkeerbaar standpunt. Staatsbosbeheer werd het gebied niet gegund, en boeren en particulieren mochten in een openbare bieding om Reiderwolde strijden. Die beslissing zou later tot een flinke kostenpost leiden voor Bleker en de provincie Groningen, omdat Staatsbosbeheer moest worden afgekocht voor 1,5 miljoen euro.

Waar de ommezwaai van Bleker opeens vandaan kwam, daarnaar is het gissen. Zijn standpunt over Staatsbosbeheer als 'monopolist van de Nederlandse natuur', zal er zeker mee te maken hebben gehad. In interviews liet hij zich ontvallen dat het een ambtelijke moloch was, met een hoofdkantoor in het westen van het land, die weleens zou bepalen wat goed is voor Groningen.

Ook zijn ambtenaren in het provinciehuis snapten de ommezwaai niet, en scheidden een stevig negatief ambtelijk advies af. De boeren als natuurbeheerders was geen goed idee, kreeg hij intern te horen. Het zou veel te ingewikkeld worden om die boeren te binden aan de voorwaarden, aan hun bestuurlijke betrouwbaarheid werd getwijfeld, ze waren onervaren en de continuïteit van de Ecologische Hoofd Structuur - waarvan Reiderwolde onderdeel uitmaakte - was in het geding.

Geharrewar
Bleker zette toch door, en met hem het provinciecollege. Zes partijen schreven zich in en twee kandidaten bleven over: de ANOG en Cor Buist, eigenaar van een schildersbedrijf in de stad Groningen en erkend natuurliefhebber. Hoewel Buist betere papieren had vanwege zijn ervaring als beheerder van Landgoed Blanckenborgh in Noordlaren gunde het college Reiderwolde aan ANOG.

Buist zegt daar nu over dat hij geen eerlijke kans heeft gehad omdat het gebied al was 'toegezegd aan de boeren uit de streek'. Bleker heeft dat nadien in een persoonlijk onderhoud met hem 'ook niet weersproken', aldus Buist.

De ambtenaren keken vreemd op, toen na de gunning bleek dat niet de natuurvereniging ANOG Reiderwolde zou gaan inrichten, maar dat schapenboer Ab van Middelkoop naar voren werd geschoven. Hij zou het plan met zijn vrouw en op de achtergrond collega-schapenboer Hemmo Bolhuis gaan trekken.

Daar hadden ze niet op gerekend, bij de provincie: dat twee boeren het hele gebied zouden bestieren. Ook formeel was het problematisch, want in de gunning stond dat de ANOG dit zou gaan doen. Wat volgde, waren lange onderhandelingen over het contract en over een juridische constructie waarin het echtpaar Van Middelkoop voor 90 procent en Bolhuis voor 10 procent eigenaar van het gebied zoud worden.

'Nou, dat was wat hoor', zegt Van Middelkoop. Op detailniveau werd de beheer en inrichting van het toekomstig natuurgebied besproken. Volgens Van Middelkoop leidde dat tot veel 'geharrewar' over moerassen, bruggen, sloten en natgrasland.

Gek werden de boeren ervan, van die provincieambtenaren en hun hoge eisen. Ze deden zelfs hun beklag bij Bleker, en de gedeputeerde liet dat de ambtenaren weten. Ook schoof Bleker zelf bij gesprekken aan om zeker te weten dat er vooruitgang werd geboekt.

Het eindspel zou het moeilijkste worden, dat wisten alle betrokkenen. Eerst was er over natuur gesproken, en nu moest het over geld en grond gaan. Daarvoor werd een onderhandelingsteam samengesteld dat bestond uit een door Bleker naar voren geschoven hoge provincieambtenaar en het teamhoofd Grondzaken van het Bureau Beheer Landbouwgronden (BBL).

Het BBL zou de grond van Reiderwolde verkopen aan de boeren, en de provincie schoof aan vanwege de Provinciale Subsidieregeling Natuurbeheer die in het geding was. De boeren zouden de grond omzetten van akkerbouw in natuur en ze zouden daar uit deze pot ruimhartig voor worden gesubsidieerd: 80 procent van de waarde van de grond zou worden vergoed.

Ook deze onderhandelingen liepen buitengewoon stroef. Het was wederom Bleker die zich in de onderhandelingen mengde om 'struikelblokken weg te nemen'. Van Middelkoop: 'Dat was zo'n beetje op het einde van het proces.'

Het voornaamste struikelblok was een bedrag van ruim 2 ton. De boeren waren ervan uitgegaan dat zij geen overdrachtsbelasting hoefden te betalen als zij Reiderwolde kochten, maar hadden daarover nog geen overeenstemming met de fiscus. Zij vonden dat dit een onvoorzien risico was, dat de provincie maar moest oplossen.

Wat daarvoor vervolgens in elkaar werd gestoken, daarvan zou later een betrokken ambtenaren zich tegenover collega's laten ontvallen dat als dit zou uitkomen, hij zijn baan zou verliezen. In de wandelgangen van het Gronings provinciehuis heette het 'subsidiemisbruik', maar niemand durfde dit hardop te zeggen, uit angst voor Bleker.

Afgesproken werd dat de boeren een ander - hoger - bedrag mochten declareren dan waar zij eigenlijk aanspraak op konden maken. Om dit misbruik van de subsidieregeling te legitimeren moest er wel worden gerommeld met de grondprijzen van het natuurgebied. De boeren kochten het akkerland voor 22 duizend euro per hectare, zo staat het in gegevens van het kadaster. Maar bij het innen van de provinciale subsidie van 80 procent van de aankoopprijs lag er opeens een andere taxatie op tafel. Hieruit bleek dat het gebied 23.100 euro per hectare waard zou zijn. Met deze truc haalden de boeren ruim 170 duizend euro extra aan subsidie op.

Van Middelkoop beaamt deze gang van zaken: 'O ja, dat klopt allemaal. Het is opnieuw getaxeerd voor de subsidie. Het had ook anders kunnen lopen, als de grondprijs opeens was gedaald. Voor hetzelfde geld hadden we een scheur in de broek gehad.'

Diverse specialisten spreken dit tegen. Zo zegt Wouter Haaksema van rentmeesterskantoor Noordanus & Partners, gespecialiseerd in landelijk vastgoed, dat deze constructie ongebruikelijk is en inmiddels afgeschaft. 'Normaal is het zo dat één keer de waarde wordt vastgesteld. Twee keer taxeren heeft geen enkel nut. Het kan alleen maar meer subsidie kosten.' De provincie Groningen zegt in een reactie dat sinds 2009 de dubbele taxaties bij natuurprojecten niet meer mogen omdat die konden leiden tot 'onbedoelde effecten en ongewenste situaties'.

Subsidiewoud
En zo werd Reiderwolde vof (het samenwerkingsverband van het echtpaar Van Middelkoop en Bolhuis) eigenaar van het natuurgebied. De boeren konden na anderhalf jaar onderhandelen eindelijk de aanleg zelf ter hand nemen, precies zoals het Bleker voor ogen stond.

Wat zij niet deden, was de aanleg zelf betalen - bleek al snel. Dat is de verdienste van Ab van Middelkoop, die als geen ander de weg weet in het woud van milieusubsidies.

Of het eindproduct op natuur lijkt, valt te bezien. Wie nu rondloopt in Reiderwolde ziet een parkachtig terrein, met fietspaden, veel gras, een recreatieheuvel en net aangeplante boompjes. Dat is precies de reden dat Groningse natuurvorsers binnenskamers afgeven op het gebied, dat de Ecologische Hoofdstructuur onwaardig zou zijn. Maar uit angst voor Bleker, die als staatssecretaris over alle natuursubsidies gaat, wil niemand dit hardop zeggen.

Minder diplomatiek is de Oldambter vogelaar André Boven. 'Reiderwolde is een gebied dat, even plat gezegd, ontworpen is door boeren', schrijft Boven op zijn weblog. 'Ik ben van mening dat boeren moeten boeren. Als boeren boeren in de natuur, dan wordt het te strak, te netjes, met te veel rasters.'

De boerennatuur van Reiderwolde is bovendien duur, zo blijkt uit gegevens van het kadaster, het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, van de provincie Groningen, de Dienst Regelingen, omliggende gemeenten en het Waterschap Hunze en Aa's.

Zo werd de landgoedstatus, die de boeren als drukmiddel gebruikten in de onderhandelingen over de grondprijs, in 2007 alsnog toegekend, wat een fiscaal voordeel van een kwart miljoen betekende. Bij de provincie Groningen haalde Van Middelkoop inrichtings- en beheerssubsidies binnen van ruim 2 miljoen euro. Uit het investeringsbudget Landelijk Gebied van het ministerie kwam een vergelijkbaar bedrag voor onder meer een kwelscherm van klei, ecologische- en veeverbindingen, recreatieve voorzieningen en het afplaggen van het akkerland.

Daarnaast wist Van Middelkoop 53 hectare te verhuren aan het Nationaal Groenfonds als CO2-compensatie (à 211.920 euro), begon hij in het gebied een natuurbegraafplaats, en legde de gemeente Oldambt fietspaden en andere recreatieve voorzieningen aan voor circa 600 duizend euro. Als klap op de vuurpijl laten Van Middelkoop en Bolhuis hun schapen grazen in het natuurgebied, waardoor ze elders minder grasland hoeven te pachten.

En zo is er zeker 10 miljoen euro gemeenschapsgeld gaan zitten in de aanleg van Reiderwolde - dat volgens Henk Bleker juist een voorbeeld is van natuur zonder overheidsbemoeienis.

Het meest idiote aan Reiderwolde vindt vogelaar Boven de twee kunstmatige ooievaarsnesten op het terrein, die hem aan bliksemafleiders doen denken. 'Als een Ooievaar al op een van de twee nesten zou gaan zitten, mag je hopen dat het beest geen hoogtevrees heeft en dat het beest vierkante eieren legt, want bij een beetje wind waait het hele zaakje naar de aardbodem.'