Een man wordt behandeld in een veldziekenhuis na de vermoedelijke gasaanval in Idlib.
Een man wordt behandeld in een veldziekenhuis na de vermoedelijke gasaanval in Idlib. © EPA

Assads voorraad chemische wapens was vernietigd; heeft hij iedereen misleid?

'Regering en rebellen beschuldigen elkaar'

In de propaganda-oorlog is het vaak ondoenlijk de waarheid over aanvallen met chemische wapens te achterhalen - en de daders.

Sinds de Syrische president Assad in 2014 zijn voorraad chemische wapens op last van de VN-Veiligheidsraad liet vernietigen, hebben zijn troepen nog vele malen chloorgas gebruikt tegen burgers en rebellengroepen. 'Het is een betrekkelijk eenvoudig te maken wapen, je hebt geen enorme fabrieken nodig. Bovendien is het bezit van chloorgas niet verboden,' zegt defensiedeskundige Sico van der Meer van het instituut Clingendael.

Chloorgas mag dan een 'huis-, tuin-en keukenmiddel' zijn, zoals Van der Meer het uitdrukt, het gebruik van chemicaliën als wapen heeft desastreuze gevolgen. 'Omdat chloorgas zwaarder is dan lucht, dringt het ook binnen in kelders en ondergrondse schuilplaatsen. Burgers die bescherming zoeken tegen bombardementen, zitten in de val', schreef de mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch (HRW) begin dit jaar in een zoveelste alarmerende rapportage over de inzet van chemische wapens tijdens de Syrische burgeroorlog.

Het is een betrekkelijk eenvoudig te maken wapen en het bezit van chloorgas is niet verboden

Defensiedeskundige Sico van der Meer van het instituut Clingendael

Chemische Wapen Conventie

Interview Sigrid Kaag

'Ik hoefde niet te doen alsof ik iets wist van chemische wapens, want ik wist helemaal niets. Ik kan wel onderhandelen, ik ken de regio, ik kan programma's leiden. En ik omringde me met mensen die wel de technische expertise hadden.' Sigrid Kaag vertelde in een uitgebreid interview met Volkskrant Magazine (+) over haar werk en leven als VN-wapenonderhandelaar met Syrië en VN-gezant in Libanon.

Syrië sloot zich, onder druk van de VS en Rusland, in 2013 aan bij de Chemische Wapen Conventie. Het verdrag bepaalt dat het gebruik van chloorgas verboden is. In hetzelfde jaar vielen honderden doden bij een aanval met chemische wapens - waarschijnlijk het zenuwgas sarin in de hoofdstad Damascus. Daarop bepaalde de VN-Veiligheidsraad dat Syrië ruim duizend ton aan sarin, mosterdgas en het krachtigste zenuwgas VX moest verschepen en laten vernietigen.

In de zomer van 2014 zei de in Den Haag gevestigde Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens (OPCW) dat de operatie, onder supervisie van de Nederlandse diplomate Sigrid Kaag, voltooid was. Kort daarop verschenen de eerste berichten dat Assad een deel van zijn voorraden had achtergehouden. Heeft hij de internationale gemeenschap misleid? Van der Meer: 'Het is moeilijk daar een vinger achter te krijgen. Er zijn wel sporen van chemische wapens gevonden, maar de Syriërs beweerden dat het restanten waren uit inmiddels ontmantelde fabrieken.'

De VN en de OPCW hebben de afgelopen jaren onderzoekers naar Syrië gestuurd, maar hun bewegingsruimte was beperkt. 'Ze werden tegengewerkt door de strijdende partijen', aldus Van der Meer: 'Bovendien beschuldigen regering en rebellen elkaar. Het is een propaganda-oorlog, waarin het soms ondoenlijk is de waarheid te achterhalen.' Zo konden de VN en de OPCW vorig jaar slechts in drie van negen gerapporteerde gevallen aantonen dat er sprake was van een aanval met chemische wapens door het Assad-regime. Nadat het onderzoeksverslag verschenen was, meldde Human Right Watch nog meer dan tien aanvallen.

Obstakels

Het is een propaganda-oorlog, waarin het soms ondoenlijk is de waarheid te achterhalen

Defensiedeskundige Sico van der Meer van het instituut Clingendael

De obstakels bij het verzamelen van bewijsmateriaal staan ook strafmaatregelen tegen de daders in de weg. De Veiligheidsraad stelde in 2015 dat daders moesten worden opgespoord, opdat er sancties konden worden getroffen. Dat is slechts mondjesmaat gebeurd. Van der Meer: 'Rusland houdt Assad de hand boven het hoofd.' De EU legde in maart wel beperkte sancties op aan vier hooggeplaatste Syrische militairen die verantwoordelijk worden gehouden voor het gebruik van chemische wapens. Hun (eventuele) financiële tegoeden in Europa werden bevroren, en ze kregen een reisverbod.

Van der Meer werkt momenteel aan een rapport over de toekomst over de OPCW. De oorspronkelijke taak, het begeleiden van landen bij chemische ontwapening, is grotendeels vervuld. Maar de kennis die de organisatie in huis heeft, mag volgens de defensiedeskundige niet verloren gaan. 'In Syrië hebben we gezien dat niet alleen de strijdkrachten, maar ook rebellen over chemische wapens beschikken. Zo hebben de VN vastgesteld dat Islamitische Staat vorig jaar granaten met mosterdgas heeft afgevuurd.'


Drie keer eerder chloorgas als wapen

Eind vorig jaar stelden de VN en de OPCW vast dat in 2014-2015 Syrische regeringstroepen in drie gevallen chloorgas als wapen hadden gebruikt. De organisaties beschikten over 'voldoende informatie' om aanvallen in Talmenes, Sarmin (beide in de regio Idlib)en Marea (in de provincie Aleppo) toe te schrijven aan het Assad-regime. De aanvallen werden uitgevoerd door helikopters die gestationeerd waren op twee luchtmachtbases. In drie gevallen was er onvoldoende informatie beschikbaar, drie andere gevallen worden nog onderzocht. De organisaties betwijfelen of ze daarover alsnog opheldering kunnen verschaffen.

Volg het laatste nieuws over het bombardement van de VS op de Syrische luchtmachtbasis in ons liveblog.

Commentaar:
 De vermeende gifgasaanval gisteren in Syrië stuit op mondiale walging. Tijd voor Rusland om te draaien, anders wordt Poetin de peetvader van Syrische oorlogsmisdaden.