De Turkse president Recep Tayyip Erdogan geeft een speech.
De Turkse president Recep Tayyip Erdogan geeft een speech. © AFP

Erdogan nog machtiger door dubieuze grondwetswijziging

Gemoederen in Turks Parlement lopen hoog op

Het Turkse parlement zal zaterdag waarschijnlijk instemmen met de grondwetswijziging die het land een presidentieel systeem moet geven. Het merendeel van de achttien amendementen was vrijdagavond goedgekeurd. Het voorstel moet in april door de bevolking worden goedgekeurd in een referendum. Als dat gebeurt - en de kans daarop is groot - betekent dat een grote overwinning voor president Recep Tayyip Erdogan en zijn machtsaspiraties.

In het nieuwe systeem trekt de autoritaire president, wiens functie op het ogenblik althans op papier sterk ceremonieel is, veel bevoegdheden naar zich toe. Zo kan hij straks decreten uitvaardigen en zal hij aan het hoofd komen te staan van de regering. De functie van premier vervalt.

De amendementen op de grondwet hebben de steun van de regerende AKP-partij en de rechts-nationalistische MHP, die samen een ruime meerderheid hebben. Mogelijk zullen binnenkort MHP-ministers in het kabinet worden opgenomen. De seculiere CHP en de pro-Koerdische HDP hadden grote bezwaren tegen de voorstellen. Zij vinden dat er veel te veel macht in handen komt van één man.

Een invalide CHP-parlementariër zei aan haar haren over de grond te zijn gesleept

De gemoederen liepen vrijdag hoog op. Tussen vrouwelijke parlementariërs ontstond een vechtpartij nadat een van hen, de onafhankelijke parlementariër Aylin Nazliaka, zich uit protest tegen de plannen met handboeien had vastgemaakt aan de microfoon. Een poging van AKP-vrouwen haar los te maken, liep uit op een handgemeen met leden van de oppositie. Twee vrouwen moesten zich in het ziekenhuis laten behandelen. Een invalide CHP-parlementariër zei aan haar haren over de grond te zijn gesleept.

President Erdogan heeft jaren aangestuurd op invoering van een presidentieel systeem. Volgens de nieuwe grondwet kan hij tot 2029 aanblijven, dus nog twee termijnen nadat zijn huidige termijn afloopt. Hij is staatshoofd sinds 2014. Voordien was hij dertien jaar premier.

Onder de nieuwe grondwet kan de president het parlement tussentijds ontbinden en verkiezingen uitschrijven

Volgens de AKP is sterk leiderschap nodig om te voorkomen dat Turkije terugvalt in de politieke chaos die in het verleden vaak heerste onder wankele coalitieregeringen. Ook staat het land voor grote uitdagingen, met oorlog in buurland Syrië, de terreur van Islamitische Staat en een bijna-burgeroorlog in het Koerdische zuidoosten.

Sinds de mislukte staatsgreep van 15 juli had Erdogan onder de noodtoestand zijn bevoegdheden al sterk uitgebreid. Volgens critici bestaat er in feite al een presidentieel systeem. De grondwetswijzigingen maken die toestand blijvend. 

Onder de nieuwe grondwet kan de president het parlement tussentijds ontbinden en verkiezingen uitschrijven. Het parlement kan niet langer moties van wantrouwen indienen en kan geen vragen stellen aan de president. Die krijgt op zijn beurt wel ruimere bevoegdheden om initiatiefwetten van het parlement te vetoën. Ook krijgt de president veel meer invloed op de benoeming van rechters en aanklagers.

Ruim 140 journalisten zitten gevangen in afwachting van hun proces

Volgens Human Rights Watch (HRW) betekent de grondwetswijziging een 'enorme bedreiging voor de mensenrechten, de rechtsstaat en de democratische toekomst van het land'. De 'checks and balances' in het democratisch systeem worden volgens de mensenrechtenorganisatie fundamenteel aangetast.

Ook de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht loopt gevaar. Zo is het volgens HRW 'hoogst onwaarschijnlijk' dat het constitutioneel hof in de toekomst besluiten van de regering ongrondwettig zal verklaren. 

Dit alles tegen de achtergrond van een repressief politiek klimaat. Sinds de couppoging in juli zijn ruim 40 duizend mensen gearresteerd, meer dan 100 duizend ambtenaren zijn geschorst of ontslagen, ruim 140 journalisten zitten gevangen in afwachting van hun proces. Tientallen kranten, tv-zenders en mediabedrijven zijn gesloten.

Het schrappen van de regel dat het staatshoofd partijloos moet zijn, maakt het voor de president mogelijk 'de leider van de regeringspartij in het parlement' te worden, volgens HRW. 'Dat ondermijnt het onderscheid tussen uitvoerende en wetgevende macht.' Dat wordt nog eens versterkt doordat straks de verkiezingen voor het parlement samenvallen met die voor het presidentschap.

'Tien jaar geleden leek Turkije op de goede weg', aldus Hugh Williamson van HRW. De plannen voor een presidentieel systeem echter sturen Turkije in de tegengestelde richting en zullen 'alles vernietigen wat nog over was' van de indertijd door de AKP doorgevoerde democratische hervormingen.