Kielzog klinkt zoveel mooier dan slipstream

Ombudsvrouw Annieke Kranenberg

Nederlands verdient de voorkeur boven Engelse leenwoorden, maar het mag niet potsierlijk worden.

Wie had gehoopt dat met een Brexit ook het Engels uit de krant verdwijnt, werd afgelopen week teleurgesteld. Neem alleen al dit onvolledige lijstje Engelse woorden uit de nieuwskrant van donderdag: op de voorpagina deal in de kop 'Deal Parijs gaat lang niet ver genoeg', in plaats van 'akkoord' dat ten koste van 'lang' ook had gepast. Verderop in de krant date (afspraakje), mega-stores (megawinkels), asset (sterk punt), pub (café), telescope (telescoop) en vijf onvertaalde bijzinnen in een reportage over Engeland.

De opsomming gaat - met behulp van lezers - nog even door met een willekeurige greep uit de oogst van de afgelopen maand: game-changing idea (baanbrekend idee), 'where did we go wrong' (waar is het misgegaan), race to the bottom (neerwaartse spiraal), killer (moordenaar), scary (eng), one, two, three, four (een, twee, drie, vier), no-go (taboe), track changes (bijgehouden wijzigingen), headliner (prominente artiest), crash van een F16 (neerstorten), clash (botsing) en een do-it-yourself-vorm (een doehetzelfvorm).

Geklaag over Engels taalgebruik

Sinds de Tweede Wereldoorlog leent het Nederlands verreweg het meest uit het Engels

Sinds het ombudsinstituut in 1997 door de krant werd ingesteld, wordt over het Engelse taalgebruik geklaagd. Mijn voorgangers gaven de redactie geregeld een tik op de vingers - het laatst in 2011 - maar het mocht niet baten, zeggen lezers. Toen nota bene ondergetekende twee weken geleden zes keer de term victim blaming noteerde, was voor een lezer de maat vol. Hij wil een veto op Engelse woorden.

Afgezien van de vraag of zo'n verbod wenselijk is, leert de geschiedenis dat dit gedoemd is te mislukken. Taal leeft, of verloedert zo u wilt. Wie daaraan twijfelt, hoeft maar even naar het Polygoonjournaal te luisteren. Net als mensen migreren woorden. De afgelopen eeuwen heeft het Nederlands uit allerlei andere talen woorden geleend, zoals uit het Latijn (cum laude), Duits (einzelgänger), Arabisch (matras) en Italiaans (fiasco). In sommige gevallen heeft het onze taal verrijkt. Wie zou nog het Jiddische 'gotspe' willen missen, of het Duitse 'fingerspitzengefühl'? Dankzij het Frans gaan we naar het toilet in plaats van het kakhuis.

Sinds de Tweede Wereldoorlog leent het Nederlands verreweg het meest uit het Engels. In welke mate de krant daaraan meedoet, is een promotieonderzoek waard. Aannemelijk is wel dat het Engels - en dan vooral het Amerikaans-Engels - als lingua franca van de internationale wetenschap, bedrijfsleven, populaire cultuur, sociale media en veel sporten ook in de krant oprukt.

Uitheemse gasten

Als je te veel exoten toelaat, vreten ze alles op

Plaatsvervangend hoofdredacteur

Op zich is dat niet erg. De krant heeft niet als taak het Nederlands te behoeden voor uitheemse gasten, maar zij wil evenmin de poort wagenwijd openzetten. Het is net als in de natuur, zegt de plaatsvervangend hoofdredacteur. 'Als je te veel exoten toelaat, vreten ze alles op.'

Zo dreigen bepaalde Engelse woorden de Nederlandse uit de kolommen te verjagen. Open-minded verdringt ruimdenkend, trial and error proefondervindelijk. Overal duikt slipstream op, terwijl 'kielzog' zoveel mooier klinkt. Daar staan Engelse leenwoorden tegenover die geen goede Nederlandse equivalent kennen (computer, selfie), volledig zijn ingeburgerd (fastfood) of beter uitdrukken wat er wordt bedoeld (understatement). Welke exoten zijn welkom en welke niet?

Het Stijlboek van de krant, dat momenteel wordt herzien, is niet helder: 'Het gebruik van Engelse woorden is niet verboden in de Volkskrant, maar het mag wel ietsje minder.' Uitgangspunt zou mijns inziens moeten zijn: wees terughoudend met Engelse woorden in de krant. Een Nederlands alternatief verdient de voorkeur en is meestal gewoon te vinden in het woordenboek.

Ingeburgerde begrippen

Een opiniebijdrage van een senior research fellow klinkt gewichtig, maar wat betekent het eigenlijk?

Het boek Op-en-Top Nederlands, woordenlijst overbodig Engels, uitgegeven onder auspiciën van de Stichting Nederlands, kan ook uitkomst bieden, hoewel het ook varianten geeft voor reeds ingeburgerde begrippen die het nooit zullen halen: 'zelfklever' voor sticker', of 'pienterfoon' voor smartphone. Soms is nieuwvorming wel bruikbaar: clouverpester in plaats van spoiler.

Overigens blijkt keer op keer dat taal zich niet laat dwingen. Zo moesten verslaggevers tien jaar geleden van Het Stijlboek 'vlakscherm' schrijven, maar blijkt uit het archief dat zij altijd 'flatscreen' gebruikten. Het potsierlijkheidscriterium is een handig instrument: als de Nederlandse vertaling vreemd aandoet, krijgt het Engels wel voorrang.

De redactie dient vooral alert te zijn op Engelse woorden die verzachten, verhullen of opkloppen. 'Eigen vuur' is veel duidelijker dan friendly fire. Task force klinkt voor instanties daadkrachtiger dan stuurgroep, maar verdient geen navolging in de krant. Een opiniebijdrage van een senior research fellow klinkt gewichtig, maar wat betekent het eigenlijk? Wat doet een private equity-tycoon of een fulltime influencer?

Who you gonna hate

Natuurlijk moeten koppen uitnodigen, maar nu stoten ze sommige lezers af vanwege het Engels

Het laatste voorbeeld komt uit het katern V, een bron van ergernis voor lezers die hun moerstaal koesteren. Dikwijls is de irritatie dubbelop omdat de koppen niet alleen Engels bevatten, maar ook woordspelingen. Een lezer noemde de kop Who you gonna hate boven een stuk over de film Ghostbusters (16 juni) een voorlopig dieptepunt. 'V gaat voor een groot deel over populaire cultuur en daarin staan nou eenmaal meer Engelse woorden voor het inburgeringsloket te dringen', zegt de chef van V. 'Koppen zijn aandachtstrekkers, daarbij gebruiken we soms een grap, straattaal of een staande uitdrukking uit bijvoorbeeld een bekende film.'

Natuurlijk moeten koppen uitnodigen, maar nu stoten ze sommige lezers af vanwege het Engels. Overigens vermoed ik dat liefhebbers van V een vernuftige Nederlandse kop juist kunnen waarderen.

Dichtregels en liedjes

Soms wil een journalist Engels gebruiken omdat de vertaling niet dezelfde emotie bevat

Redacteuren mogen nooit gemakzuchtig worden en klakkeloos Engels overnemen. Tegelijkertijd zijn de regels voor leenwoorden niet in beton gegoten. Dichtregels en liedjes mogen wat mij betreft onvertaald de krant in als het wezen van de tekst anders wordt aangetast. Wanneer een geïnterviewde zich uit in het Engels - 'oh my god' - zegt dat iets over de geïnterviewde. Soms wil een journalist Engels gebruiken omdat de vertaling niet dezelfde emotie bevat. 'Er niet blij mee zijn' klinkt plomper dan het perfect onderkoelde 'not amused'.

Was victim blaming ook een gerechtvaardigde uitzondering? Waarom schreef ik niet 'slachtofferbetichting' of 'schuldvraagomkering', mailde een van de auteurs van Op-en-Top Nederlands. Deze termen vond ik onduidelijk en gekunsteld, maar bij nader inzien had ik het Engels op zijn minst een paar keer moeten afwisselen met het Nederlandse alternatief. Sorry.