Schrijver Joost Zwagerman maakt een einde aan zijn leven
© Corbino

Schrijver Joost Zwagerman maakt een einde aan zijn leven

De Nederlandse schrijver, dichter en essayist Joost Zwagerman heeft na een periode van depressies zelfmoord gepleegd in zijn woonplaats Haarlem. Dat heeft zijn uitgeverij De Arbeiderspers dinsdagavond bekend gemaakt. Hij is 51 jaar geworden. Lees hier persoonlijke herinneringen aan Joost Zwagerman, groot kunstenaar in bewonderen.

Vol door de leegte die hij achterlaat

Joost Zwagerman stond voor de klas, en een stel brugpiepers op een highschool in Pittsburgh wist niet wat hen te wachten stond. Een paar Nederlandse dichters waren hem net voor geweest, maar ze wisten echt wel dat als Joost op stoom was, zijn handen bezwerend om zijn verhaal te onderbouwen, er niemand was die zo kon vertellen en voordragen als hij. Lees hier een postuum over de Nederlandse schrijver.

'Het was meer dan een depressie'

Daar zat hij, de succesvolle schrijver Joost Zwagerman: een gescheiden veertiger met een depressie in een vakantiehuisje in Warmenhuizen. In 2012 vertelde hij hoe het zo kwam en hoe het beter werd aan Volkskrantjournaliste Sara Berkeljon.

Een aantal maanden geleden schonk de schrijver zijn literair archief aan het Letterkundig Museum in Den Haag. De schrijver blikte toen terug op enkele foto's uit de jaren negentig, in het dit artikel van Merel Buiting (+).

Lees hier reacties op het overlijden van Zwagerman. 'Hij was een grootheid.'

Zwagerman is groot kunstliefhebber. Voor de Volkskrant schreef hij er tweewekelijks over in de rubriek Zwagerman kijkt. Lees hier al zijn stukken (+).

Samen met Arnon Grunberg en Connie Palmen behoorde hij tot de meest gelezen Nederlandse schrijvers van zijn generatie. Zijn werk verscheen in vertaling in Duitsland, Frankrijk, Hongarije, Tsjechië en Japan. In 2008 ontving hij de Gouden Ganzenveer voor zijn gehele oeuvre.

Zwagerman debuteerde in 1986 met de roman De Houdgreep, maar kreeg voor het eerst een groot lezerspubliek door zijn roman Gimmick! uit 1989. Twee jaar later verscheen zijn bestseller Vals Licht, die werd verfilmd, en in 1994 volgde De Buitenvrouw, waar meer dan 300 duizend boeken van werden verkocht.

Behalve als schrijver genoot hij bekendheid als columnist, onder meer voor de Volkskrant, waarin hij vele essays over kunst en cultuur publiceerde. In de rubriek Zwagerman kijkt, lees hier alle afleveringen terug, bejubelde hij elke twee weken bijzondere kunstwerken. Ook schreef hij jarenlang voor NRC Handelsblad en Vrij Nederland. Bij een groot publiek werd Zwagerman bekend vanwege zijn optredens in DWDD, waar hij zijn enthousiasme voor kunst in brede zin uitdroeg - hij gold ook als een kenner van popmuziek.

Zwagerman was ook politiek geëngageerd. In 2007 publiceerde Zwagerman het pamflet De schaamte voor links, over de ideologische crisis onder links in het algemeen en de PvdA in het bijzonder. In 2009 trok een nieuw pamflet van Zwagerman de aandacht: Hitler in de polder & Vrij van god.

Depressies

Joost Zwagerman was gescheiden en vader van drie kinderen. Na zijn scheiding kampte hij met depressies. In 2012 sprak Joost Zwagerman er openhartig over met de Volkskrant. 'Er zijn momenten in je leven dat je niks meer hebt te willen', vertelde hij redacteur Sara Berkeljon. Hij blikte terug op wat hij zijn 'rampjaar' noemde. In 2011 kwam hij in een klinische depressie terecht, 'een depressie die veroorzaakt werd door factoren van buitenaf. Niet alleen door die echtscheiding, ook door een opeenvolging van sterfgevallen in mijn nabije omgeving. Binnen een tijdsbestek van drie jaar overleden mijn schoonzus, een jeugdvriendin en de vrouw van mijn beste vriend. De doden stonden als het ware om mij heen.'

'Ik moest al mijn best doen om van het huisje naar Albert Heijn te geraken en terug. Als dat lukte, had ik een grootse prestatie geleverd', zei Zwagerman in het interview over het jaar eraan voorafgaand. In de periode van het gesprek zag hij verbetering. 'Ik maak nu enorme sprongen, want ik kan nu zo drie keer op een dag naar Albert Heijn als ik dat zou willen. Dat is geweldig.'

In De Wereld Draait Door praatte hij over depressies en suïcide. Hij vertelde dat hij er informatie over verzamelde en lezingen over gaf op avonden die de NS organiseerde voor nabestaanden van mensen die voor een trein waren gesprongen. Maar wat hij over depressies leerde, had geen enkel nut toen hij er zelf in belandde, zei hij. 'Dit soort kennis bracht mij geen macht. Nu ik er zelf aan ten prooi was, had ik er helemaal niets aan. Alleen maar studeerkamerwijsheden.'

Na je dood blijf je niet alleen achter in de herinneringen van je dierbaren, maar ook in de textuur en het DNA van kunstwerken die je dierbaar waren.

Zwagerman in zijn dinsdag uitgekomen boek

Toen hij voor het eerst in Amsterdam ging wonen, raakte Zwagerman bevriend met dichter Rogi Wieg, vertelde hij in De Wereld Draait Door. Wieg had al heel jong zware depressies, zo zwaar dat hij niet meer verder wilde leven. Deze zomer overleed Wieg, niet door zelfdoding, maar door euthanasie - een beslissing waar Zwagerman grote moeite mee had.

Zwagermans vader probeerde een eind aan zijn leven te maken. Doordat hij op tijd werd gevonden, mislukte dat. Bij Zwagerman kwam deze gebeurtenis aan als 'donderslag bij heldere hemel'. Daarna lag zijn vader lang in coma en realiseerde Zwagerman zich dat hij kind was van iemand die niet meer verder wilde leven. Die twee zaken leidden ertoe dat hij zoveel mogelijk kennis ging verzamelen over depressies en suïcide.

Wat begon als een studie-object voor Zwagerman, werd uiteindelijk een thema in zijn eigen leven. Hij had terugkerende depressies die de laatste jaren steeds heftiger werden. Voor de buitenwereld hield hij verborgen hoe hij zich voelde. In DWDD praatte hij maandelijks over kunst, terwijl hij de rest van de tijd depressief thuis zat.

Schoonheid en onbehagen
Zelfmoord noemde hij in het Volkskrantinterview 'een troostgedachte: je kunt er altijd nog uitstappen.' In een ander interview uit 2002 over zijn roman Zes sterren die zelfmoord als thema heeft, zei hij: 'We kunnen maar beter niet te gemakkelijk praten over de heroïek van de zelfmoord. En vooral niet te makkelijk meeleven met mensen die zeggen dat ze eruit willen stappen.' Ook schreef hij de bundel Door eigen hand over zelfmoord. Daarin gaat hij in op de literatuur over zelfmoord.

Zijn laatste boek, een bundel essays over schoonheid en onbehagen in de kunst', heet 'De stilte van het licht'. Het is dinsdag, op de dag van zijn zelfmoord, verschenen. (Lees hier het voorwoord.) Hij schrijft hierin: 'Na je dood blijf je niet alleen achter in de herinneringen van je dierbaren, maar ook in de textuur en het DNA van kunstwerken die je dierbaar waren. Bij leven bieden kunstwerken de sensatie om uit jezelf te verdwijnen; na je dood zul je nooit echt helemaal verdwenen zijn.'